GJUHA E MESIMIT
( 1906 )

BISEDÉ
( Ne te dám lë çmhnevet té shkollës Françeskane )

Dukë I.

NDREKA

Kjosha bindë e mrekullue!
Kurr kjo punë mue s' m' ka qillue:
Me i a nisë, kinsè, rne shkrue,
E me ndêjë tri ditë mbi 'i leter
Tue vajtue si rroie e vjeter,
Per pa mujtë me shkrue send tjeter,
Veç dy rreshta — t' mbytun n' ujë,
Mos me pasë shka me i thanë kujë?...
Un e dij, se âsht send i vshtirë
M' e xânë filli punen mire,
Due me thânë m' e nisë per s' mbarit,
Shka, drue, s' ndodhë kurr m'dhé t'Shqyptant;
Pse, mbarë punen m' e fillue
Don me thanë per gjysë m' e çue:
Por me ndêjë kshtú me krye n' grusht,
Pa pasë pi nja tri akë musht,
E n' tri ditë mos me t' rá n' mend
Si me vû izet rreshta rend,
Jo, kjo punë mue kurr s' m' ká ndodhë.
As kûr ishim motit n' shkollë:
Kúr na bâjshim analizat,
Permbí kanka tue njehë mizat;
Kûr me vishkull t' holle, t'lmût,
Msuesi n' vend na i çote trût...
Dikû, veç duehet me thânë
Se fuqït vin tue na lênë,
Se edhe trút vijn tue na u pakë,
Si t' fiitojm me vjet m' u plakë
Pse per ndryshej, nuk kuptohet,
Si kio punë mund t' vertetohet,
Qi un te rrijë tri ditë harû
Trût tue i shtrydhun porsi Imû,
E n' tri dit — kurrgja mos qit:
Mos j qit, po, nja pak rreshta.
Qi per sonde gadi i deshta....
Por me dashtë me thânë t' verteten,
Mos me dashtë me qitë poshtë ve'ten
Ktû nji fjalë duhet mendue
Njajo punë qi un due me shkrue,
Nuk asht, Jo, njï punë e vogel
Per m' e nisë, si me luejtë gogel?
Prandej mue, po, natë e ditë
M' âsht dashtë fjatët me i terezitë,
Para se me i vû mbi leter
Qi t' mos shkrue| nji fjalë p'r 'i tjeter.
Pse n' ketë jetë, kû urdhnon kuleta,
Do t' masë nieri fjalët e veta.
Sidomps kur janê t' verteta...
Nder do punë vjerrshtarët e ngratë
Do t' shkojn fjalen mire tu' e mate
E do t' shkojn me t' madhe droe,
Si me kênë tue hecë mbi voe;
Pse, per ndryshej, gjindja e huej;
Qï nuk duen, jo petlla n'ujë,
Po t' i marrin rrokopujë
E t' i bâjn fort me u perpushë:
S' t' i lânë, jo, me luejtë harushë.
E njikshtû m' shkuen nata e dita,
Edhe gjâ në dritë s' mund qita,
Prandej, thom, moj faqja, e bardhë,
Se né koha na ka ardhë
Me i lânë vjerrshat tash m'njanë ânë
E ndo' i prozë si do m' e xânë:
Me i a nisë me shkrue ndo' i prozë,
E me i lanë Zânat në shkozë...
Po, mos tjeter, sa per sande.
N'prozë po i the j unë nja dý krande.
Por shka t' shkruej un tash s' po di,
A thue t' shkruej permbi dashtni,
Qi sundon m' ketë rrokullí'?..,
Punë e kotë e e pa dobi;
Pse ç' dashtni sundon n' ketë jetë,
S' âsht nevoja t' a shkruej vete:
Pushkë e top... un po thom pak,
Po janë lot t' derdhun me gjak,
Janë, po, lott e t' ngratë jetimit
Qi kallxojn se ç' fare dashtmímit
Kanë sot nierzit mbï ketë tokë
Se si janë vllazen e shokë.,.
Po a thue t' shkruej permbi burrni?...
Kot ksajë pune me ja hi:
S' kam shka i kndoj as shka t' a kjaje;
Pse ka cofë mikrobi i sajë...
Pré, po shkruej permbi Shqypni,
Si Shqyptarët sot léjn shakshi
Per m' u kqyrë gjithmonë terthuer,
E sí janë kta gúr e unuer,
Qi kúr ndeshen n' shoqishojn
Zjarm e shkndija po fiakrojn...
Por prap jo; pse s' xêhet leper
Me Shqypní: bilè, mâ teper
Mundet nieri me marrë m' thue,
Mbi kto punë me pasë per t' shkrue;
Pse mund t' dalë kushdi se kush
Qi merr f jajët e i vên n' rabush,
E i hollon — e i sterhollon
E, tu' i ndjekë tash me punë t' Fés,
Tash me doke e ligjë t' Átdhés,
S' lên pa t' qitun zavall krés,
Prá pre} vedit gjâ s' po shkruej,
Veç po marr prej librash s' huej.


("Këtu merr nji liber té Cezarit Cantù, e, mbasi té két gjetë kinsè pa hiri, Parathânjen e Dokumentavet, lezon me zâ ato fjalë")

„Osseroi siccome il perder la lingua cagioni e suggelli la perdita dell indipêndenza" ),

{Cantù, Stor. Un. Doc. IV,}

Fjalët mâ t' bukra mos i lyp!
Fill tash ktû po i kthej un shqyp...

Uh! harrova; kam thânë se sonde s' due i shkrue vjerrsha.... Po e kthej prá kuvendisht,... ,össervi, siccome il perder la lingua" {tue shkrue}... vre, se të djerrunt e gjuhës, cagioni e suggelli la perdita del l' indipendenza, pertrin e vulosë te djerrunt e...., shka don me thânë indipendenza? s' e dij. Prit nji herë se po kqyri fjalorin

(Dikush traküon në derë.}

Taraan, besa!... Hajd e shkruej,
Mbasi t' jeshë masha e gjiihkuej,,..
Hajde!

_______

Duke II.

NDREKA, GASFRI, NJI FMI.

GASPRÏ me një fmi per doret,'
~ ~ ~Mbramja e mire, Ndrekë!

NDREKA
Mirë se te bjen e djathta e Zotit.

GASPRÏ (tue u ulë m' mindér).
Si po shkon me shëndet?

NDREKA
Mirë ka me e bâ Zoti; se besa me travajë.

GASPRI
E po... Zot shëndosh!

NDREKA
Po, por i shëndoshti rrumbulion nji te katert buke në hae: e buka po hahet e peshueme...

GASPRI
Besa njashtû âsht, si thue .ti.
Bre, edhe âsht tue kênë shtrêjtë • • e lame me gjak... e punë mandej s' po ka per me e fitue paren

NDREKA

Morè, së ká punë as puntorë... Janë kapë giindja mbas qefit qi ç' ké me té. Njani i priton shatit; tjetri ká marre zymylin! dikush nisë punen e e lên per gjysë; dikush prap e shpartallon, porsa t' a két krye; elè fundi gjysa e vendit, te thuesh, jeton veresi. Masa e ré kujton se me dý, tri zhalloga gazetash, mbiellen e korren arët e piqet buka vedit në furrë, e prandej, e shuma, pa punë enden sakakut, si me kênë tue pritë barkët prej Misirit; e nuk e dijn se nieri me pasë per të kullotë bash strajcen e tagjis së Filozofis, po nuk hangri 'i copë bukë thekne, mos tjeter, aj e ka punen terthuer fort, qe besa, e i shkon nata zí e mâ zi, nuk ka hashash as haffion qi mund t' a vêjë në gjumë.

GASPRI

Besa e besë, asht hall i fort, morè lum Ndreka Djelm, marshallà, te rritun, me te pasë lezet sýni me i pa — per krushq, demek, së ké pse i lypë mâ te mirë, — rrijn porsi poçat në gardh, as më qillë as me dhé, pa u a pa hajrin as konaku i vet, se lê' mâ tjeterkushi. Jo, po lum Ndreka: âsht hall i fort, qi s' po dij me t' a kja, bilè, si duehet. E prandej edhe t' erdha sonde me te pvetë per punë te këtij t' êm-nip, te cillin due me njitun në shkollë, mos te me rrijë tue u sjellun rrugash pa punë.

NDREKA

Mirë fort paske mendue; pse rrugavet se ka shka n tjeter veç mbrapshti e shkandullï.

GASPRI

Po, prá. deh! prandej due me e njiiun në shkollë;edhè erdha me te pëvetë, palè si me thue ti.

NDREKA

A don me e çue në shkollë?

GASPRI

Po. medje neser. Por erdha me te pëvetë palè sï ë mëson ti per ketë punë,

NDREKA

Punë e lehtë kjo! Neser sá të çohet prej gjümit e të bâhet koha e shkollës, kap nji thupur e vringlloja nja dy a tri herë, -mandej kape per veshit e fill e në shkollë; njishtû bânja nja kater a pêsë dit rresht, e ké
me pa se po të shkon në shkollë si lule.

GASPRI

Sa per këto tash e ndreqi vete; por un deshta me pëvetë, palè si me thue ti, se çë mësim me i dhênun.

NDREKA

Ti çoje në shkollë nji herë, e mandej din Mjeshtri shka me e mësue.

GASPRI

Po, por cleshia me thanë un, se çë gjuhë me dhèné me xânë; se per mësime e kallamkusure tjera, së më duehet gjâ: t' a mësojn shka te duen,

NDREKA

Po, ti.- a ka kênë kurr në shkollë ky? a din këndue e me shkrue?

GASPRI

Jo, haram; s' âsht kênë kurr në shkollë: âsht sjellë rrugash gjithmonë; e as s' din me këndue as me shkrue,veç se din me rrasë pshesh e me gjuejtë pesha. se kurr gjâ tjeter.

NDREKA

Atëherë ti lyp me e mësue shqyp mâ para, mandei sheh puna punen.

GASPRÏ

Shqyp?

NDREKA

Po, pré, shqyp mâ para, e mbasande;, si té két xânë me mendue në 'gjuhë te vet, mundesh me i dhânë me xânë ndo'i gjúhë tjeter, per te cillen të két nji nevojë, e stdomos gjühen e qeveri's, qi mund te hijë kun në ndo'i zyre me i viejtë vedit edhé shoqit.

GASPRI

Xhanem, shqypen e din. I a ka mësue e êma; e jo mesties e gjâ, por i a ka bâ ujë, ujë. Paj, vailahi! me n}i gjuhë shpatë, qi ka ajo, kïshte me mësue me folë nji te pagojë, jo mâ ketë te panafakë, qi s' lên gjâ pa shâ e pa trillue; nji send qi zbardhet dita e erret nata, e gjuha e s' âmës së këtij s' ka per te xânë vend, me sa çakallja e mullinit. Paj s' kokorisë pulë në mahallë, qi ajo mos t' a marre neper gojë, e qi mos t' a zhbirojë me mend se sá voe mundet me bà në javë: jo, thue U, ká lânë te birin pa e msue shqyp, shqyp, po; se ajo hinglizçe s' bân shamatë kurr, por shqyp. E ti, tash don me me thânë, qi te iypi me m' a mësue shqyp. Un due qi aj te xêjë ndo'i nji gjuhë tjeter pse shqyp: shqypen e din, e vrae Zot, e s' âsht nevoja me e çue në shkollë.

NDREKA

Me xânë ndonji gjuhë tjeter... E po shka i duehet gjuha tieter ktij, si mos te .két xânë rne kohë me mendue si nieri?

GASPRÏ

Si tash nuk i duehet gjuhë tjeter ktij ?... Po me -dashtë me shkue kund periashta me gjetë punë, a dro mund te bêjë punë me gjuhë shqype, qi perteï Obotin -e Sh* Njinin s' bân pare mâ ?

NDREKA

Po, mirë; por deri sa te bâhet i zoti me dalë e me kerkue punë perjashta, ky mundet me e xânë shqypen mire, edhe ndonji gjuhë tieter te nevojshme; veç mjaft qi t' a çojsh në shkollë ditë e per ditë e me rend. ~ Por me shka po me duket, mjaft ka per te kênë per té, qi te pruejë micat mos me i a hanger psheshët perpara, se pse po te xên ky punë perjashta, po te bahem vete qefil me senèt Stambollit e me pullë te Dauletit, se kurr. Por s' po ka nevojë me kerkue punë perjashta: me dashtë me viejtë, mundet me viejtë në. vend te vet: a dro po asht mangut Europa per sho kët e tij?...

GASPRI

Me gjith këta, kush e din se si mundet me e qitë terezija e vet me shkue perjashta...

NDREKA

Po, në hikët prej asqerijet e në shkofët me u ba kamarjer a hamall në ndonji limâ; se per tjeter t' a paca në qafë, qi jo. E sa per kaq nuk asht nevoja qi nieri te jet poliglot a filolog...

GASPRI

Nejse; por, mos me xânë fmija ndonji gjuhë te huejen në shkollë, e çë farë shkoiiet bahet atëherë ?

NDREKA

Çë farë shkollet bâhet?... Si te gjith sheklli. E kü. gjênë ti sot nji fis në shekull qi te két mend në krye e Konstitucjon në shpi, e qi te két librat në gjuhë te vet e sunduesat e tij te kenë qellime te kthiellta, e qi mbasandej nder shkolla fillestare a elementare, (si te duesh me u thânë), mban per gjuhë mësimit nji gjuhë qi fmija mos t'a diejë ?
Po e xâm tash se Lord Mojor, rezi i beledis se Londonit, po nep urdhen qi fëmit e Hinglizvet në London te xâjn nder shkolla fillestare grekishten e jo hinglizçen, per arrsye se tash nja njiqind vjet pat kênë në Greki nji farë Lord Byron, hingliz, e qi prandej fruit e Hinglizvet në London te xâjn grekishten e jo hinglizçen, pse, kush e din, dikúr munden me u gjetë edhe këta në Grëki: po te pves un tý, e shka kishte me thânë sheklli per atë Lord Major te Londonit? Te gjith kishin me i vu gazin. Ndiç po due me thânë...

GASPRI

Ha ! ha ! ha ! ha ! Qe besa edhe ti, kim Ndreka kênke bâ rne te vû gazin, ke sonde te kênka bâ mendja Shqype... Me pasë per te kênë puna si don me thânë ti, Shqyptarët nuk kishin me mendue krejt ndyshej, se ndonji kryekcyem t' a ká bâ menden kubure tý.

NDREKA.

Shqyptarët e arrsyeshem té gjtth e mendojn ketë pûnë, si e mendoj vetë...

GASPRI

Jo, besa, jo, mor' te paça; por te bahet tý. Qe, nji herë nder shkolla t' myslimanvet shqypja nuk messohej nder shkolla t' ortodoksvet mësohet grekishtja, serbjançja ase bulgarçja: si te jét kisha, mbas se cillës mbahen- nder te krishtênë, mandej, mbahet per gjuhë mësimit çëfardo gjuhet e këtij shekulli, mjaft qi t' i bijë në vesh mire: shqypen veç ne e xâftë ndonji teneqexhi a kallajxhi, pse tjerët s' çajn kryet per tê. E ti tash don me me thânë mue, qi te lypi me m' a mësue djalin në gjuhë shqype,

NDREKA

S' çajn kryet per té, mos thuej, pse qe, bje fjala,
në Shkodër âsht ndertue Klubi „Gjuha Shqype" shi
per kta gi me qitë qytetnimin në populi neper zhdrisvillim te giuhës.

GASPRI

Taman besa: tash e ké gjetë!... Edhe janë tûe e ndjekë per forcë!... Paj, kúr i sheh njata dhetë a pêsërnbdhetë vete, nder njiqind e mâ Zotni Shkodret, qi jane shkrue në Klub, kúr i sheh po thom, njata dhetë a pêsëmbdhetë vete te dera e Klubit në Serreq kin' demek per te mbledhim, bân bén e bâme, se ka dekë ndonji fukará në Spital e se janë mbledhë per me e shti në dhé per seváp: kaq me zéll i biejn mbrapa punës së Klubit. E tash ti don me me prû punen e Klubit, kin' demek se kshtû gjindja i a mbajn kujdesin gjuhës se vet. More faqja e bardhë: sot a do loder? pse mïsh per darsem ço e blejë nder kasapë. S' mbathet per la me krande, jo! pse edhe me ujë e dokrra nuk qiten petllat,...

NDREKA (me oedi)

A sheh ti 'i herë se un ketë punë nuk e paskam pleqnue si duehet.... (Gasprït) Tash po e shoh edhe un se ti paske arsye. Nepi djalit, çë farë msimit te duesh; pse un s' po di mâ shka me te thânë.

GASPRI

Un kam rnendue nji punë; por s' po dij a ké me m' a pelqye. Gjithkush e din se Hinglizi ka shum pare,e se këto pare, mâ te shumen, i xjerrë prej Hingjeve ase prej Hindostanit: prandej, thom se, kishte me kene punë fort e mire, me pasë per t' i a msue ktij djali ndonji gjuhë te Hindjes, bje fjala gjuhen Kikuje ase Dijiji; pse atëherë kishte me mujtë me shkue në Hindje e me grumbullue pare si Hinglizi. Si . thue ti? a me i mesue Kikujen a Dijijin?

NDREKA

Nja per nja si Kikuje se Diiijija; shqyp s' janë as njana as tjetra: cillen te duesh niundet me xâne.

GASPRI

Mâ mire te xâjë Kikujen. — Por tash kam rá pykë, pse ktû s' ka kû mësohet Kikuja e vetë s' kam pare me i a dhânë atë mësim,

NDREKA

- Ká me u gjetë ndokush, veç, qï ká me çilë atë shkollë e ndonji matuf qi e paguen,

GASPRI
•('«« tue dalë )
M' a bâsh naten e mirë!

NDREKA

Të mirë e t' ambel e bâsh!