KREU

-- l --

PLAVA E GUCIA DERI NE FILLIMET E
RILINDJES KOMBETARE

-- 1 -- Pushtuesit e huaj kundër gjuhës shqipe

-Dikur, patrioti dhe shkrimtari shqiptar Pjetër Bogdani,që ka qenë me mision fetar në Shkup si arqipeshkv katolik, ka pasë thënë se gjuha shqipe ish në rrezik të zhdukej fare në viset e Kosovës, nga shkaku i salmiveve të Turqisë.
Këto fjalë figurojnë në veprën e tij me titull ''CUNEUS PROPHETARUM" botuar në Padovë të Italisë në vitin 1680.

Patrioti PJETËR BOGDANI e parashikonte menyrën, duke u bazuar në qëllimet që kishte pushtuesi aziatik në Ballkan, sepse turqit ndryshe u sollën me popullin shqiptar dhe ndryshe me popujt sllavë: Në Serbi dhe në Mal të Zi, ata e lanë krejt të lirë veprimtarinë propagandistike kishtare, kurse në trevat shqiptare, për qellime shkombtarizimi, nxitën Islamizimin në përmasa asimiluese. Kjo politikë ndikoi që serbët të bënin përpara në dy drejtime, të pajiseshin me dituri dhe të rriteshin si fuqi ballkanike. Pikërisht këta dy faktorë "fuqija dhe qytetrimi " i mungonin popullit shqiptar. Migjithatë, në sajë të " fuqisë së karakterit ", ky popull vital, i lidhur me kujtimet e zakonet kombëtare, gjithnjë vetëmbrojtës në veprimtarinë e tij, e përballoi sfidën dhe i bëri ballë shperfytyrimit, duke e shpëtuar gjuhën e vet kombëtare nga zhdukja.

Serbet, si gjithmonë më parë, edhe sot paraqesin pretendimin e pabazë se jo vetëm krahina e Plavës dhe Gucisë, por edhe mbarë Kosova, ka qenë rajoni i tyre. Ata arbitrarisht i kanë pagëzuar këto vise shqiptare me termin "stara serbia " dhe kanë përhapur idenë se një pjesë e popullit atje është e ardhur ( poturica ), kurse pjesa më e madhe përbëhet nga elementë të racës e të gjakut serb, të cilët në kohën e okupacionit osman janë detyruar të ndërrojnë fenë e të kthehen në myslimanë. Serbet pretendojnë edhe se "nëpër qytetet e Kosovës popullsia në shumicë flet gjuhët sllave, pakica turqishten dhe vetëm disa përdorin gjuhën shqipe ".

Serbëve nuk u ka pëlqyer kurrë e vérteta historike për perëkatësinë e Plavë-Gucisë dhe të gjithë Kosovës , prandaj gjithnjë kanë manipuluar me faktet. Për shembull, për pretendimin e mësiperm, ata kanë shfrytëzuar ekzistencën e dygjuhësisë në disa qendra qytetare ose në vendbanime të veçanta. Çdo arsyetim pa paragjykime bën té qartë se dygjuhësia është një dukuri e natyrshme në qendrat tregtare e administrative, në pikat më të ekspozuara gjatë dyndjeve dhe okupacioneve të së kaluarës, si edhe gjatë infiltrimeve normale dhe lëvizjeve të popullsive fqinje, përkatësisht serbe, maqedone etj. Për më tepër, nuk ka pikë dyshimi për përkatsinë etnike të një treve, kur përbërja e popullsisë fshatare është uniforme. Në rastin e viseve shqiptare të pretenduara nga serbët, popullsia e fshatit nuk ka njohur gjuhët turke e sllave për vetë faktin e thjeshtë se ato për popullsi kanë qenë të huaja dhe, për strukturën e organizimit të jetës fshatare të kohës, të panevojshme për t' u mësuar. Në këtë taban fshatar gjuha shqipe edhe sot mbizotëron.

Do të duhej të sqaronim se përdorimi i gjuhës sllave - boshnjake në qendrat Plavë e Guci i takon një influence që zë fill me okupatorin osman, në hordhitë e Té cilit me kohë u ndodhën edhe spahinjtë boshnjakë. Madje këta u shfaqen si faktorët e parë në ndërrimin e fesë, nga njëra anë për shkak të fuqisë politike dhe, nga ana tjetër, per shkak se me hapjen e rrugëve BERANË - ROZHAJË - BIELLOPOLJE, si edhe TUTINË etj., deri në Sanxhak e Hercegovinë, u ndodhën edhe në pozitën e partnerve ekonomikë. Gradualisht u zhvilluan marrdhëniet e ndërsjella të krushqve. Sidoqoftë, pavarsisht nga përzierja e elementit vendas me elemntin boshnjak dhe nga depërtimi deri diku i një kulture dhe i një feje tjetër, përsëri raca, origjina dhe gjuha e autoktonëve në krahinën e Plavë e Gucisë u ruajtën. Shumica e fshatarësisë së kësaj treve nuk iu shtrua Salvimeve të 'të huajve, nuk e humbi karakterin shqiptar dhe në përgjithësi as gjuhën shqipe. Sot e kësaj dite, ajo duke përballuar presione shmëvjeçare të llojllojshme e ka kultivuar me xhelozinë e fanatizmin më té madh gjuhën amtare shqipe, e cila qëndron gjithnjë dhe do të qëndrojë me shekuj si "gjuhë familjare ". Në këtë mënyrë Plavë - Gucia ia ka arritur t' i shmanget shkombëtarizimit, të ruajë identitetin e vet shqiptar dhe të mbetet e pashkëputur etnikisht e psikologjikisht nga Kosova dhe viset e tjera shqiptare. Çfarëdo mjetesh që të përdorin qarqet drejtuese të Beogradit e Cetinës në të ardhmen për "shkombëtarizimin rrënjsor " të Krahinës së Plavë - Gucisë, ata nuk do të kenë sukses, sepse populli i atjeshëm nuk mund t' i harrojë kurrë dhunën dhe masakrat çnjerëzore që të gjitha regjimet serbo - malazeze, madje edhe nën etiketën jugosllave, kanë kryer mbi të.

E.P.BANORET E KËSAJ KRAHINE

----2. Populli i Krahinës së PLAVË e GUCISË i përket

vetëm " fisit Shqiptar "

--- BANORET E KËSAJ KRAHINE RRJEDHIN NGA KËTO FISE :

NË PLAVË : I gjithë Fisi REXHEPAGAJ e ka perardhjen nga GRUEMIRA e Shkodrës. SHABAJT --- FERAJT janë té një vllazërie me LUHAR e DINOSH të Shkodrës. MEDUNAJT, REXHAJT e REXHEMETAJT, DESHAJT, SHEHAJT, SHARKINAJT, JUSAJT --- CANAJT, JEDADAJT, SUKAJT janë thjesht KELMENDË nga SELCA, VUKLI e NIKÇI.

------ Në GUCI : NIKOÇAJT, SEFERAJT, PJETRAJT, CURANAJT, LUCAJT , DERVISHAJT janë DUKAGJINË, KASTRATË, HOTË e GRUDË .

--- Edhe katundet përreth të dy qendrave Guci e Plavë rrjedhin nga fiset e sipérme, KELMEND e DUKAGJIN ( katundet HOT ), SELIMAJT, NDOKAJT ( NOKSHIQ ), PEPAJT ( PEPAJ ), MARTINAJT ( MARTINAJ ), VUTHAJT me GJONBALAJT, QOSAJT, VUÇETAJT e AHMETAJT etj.

----- Por nga origjina e fiseve shqiptare të sipërmendura, me breza të afërm, ka vllazëri që shtrihen edhe nëpër KUÇ e Vasoviq të Malit të Zi. Prej këtyre disa zbritur edhe në DALMACI, BOSNJE dhe HERCEGOVINË.

---Malazezët, me mburrje , Malsinë e Krasniqes Shqiptare e quajnë "të një vllaznije me VASOVIQ " ( duan të thonë se KRASA dhe VASA kanë qenë dy vëllezër ).

--- Gjithashtu prej fisi Shqiptar është vetë KUÇI i KELMENDIT, i cili ka formuar një vojvodinë ( krahiné të madhë ) në Malin e Zi....

----Do të ishte e tepërt të zgjatemi duke kaluar në hollsira, ndaj po kufizohemi duke vënë në dukje se fiset shqiptare popullojnë të gjithe Kosovën fushore. Ato shtrihen gjithashtu anës malore nga veriu, duke qenë të pranishëm në Beranë, Rozhajë, Tutin dhe në gjthë sanxhakun e quajtur Jeni - Pazari TREGOVISHTA. Edhe në këto vise banorét e kanë origjinën nga fiset shqiptare të sipermendura. Gjithandej janë ruajtur me xhelozi dhe fanatizmin më të madh kombëtar venomet e karakteri Shqiptar. Madje, edhe sot në fshatrat më të largëta të TREGOVISHTËS në kufi me Hercegovinën, në të folurën e përditshme të gjuhës boshnjake ndeshen si mbeturina të së kaluarës nga jeta Shqiptare shprehjet më të pérdorshme të gjuhës Shqipe. Kështu për shembull, gjat komunikimit me miqtë shkembehet në shqip përshendetja : " A je burrë si je ": në sofrën ebukës urohet " për të mirë " dhe mbas ngrénies " Të baftmirë ". Gjithashtu udhëtari që takohet me bujkun e punëtorin e pershendet me shprehjen " pun e mbaré ", kurse si përgjigje merr: "O mbarë paç moree "etj. Një vrojtim i kujdëshem i bisedave që zhvillohen në gjuhën boshnjake nxjerrNé pah edhe përdorimin e shumë rrënjëve të fjalëve të shqipes ( në trajta lakimesh adjektivash ).
Por vizitorit të huaj që ka njohuri për botën Shqiptare më tepër ndoshta do t' i binte në sy një detaj karakteristik, që është i pranishem në dasma. Nuset. të shoqéruara nga dasmorët, sikurse në Kosovë e në vise të Tjera të padiskutushme Shqiptare, janë të mbuluara me të ashtuquajturin " DUVAK TË KUQ ", që përbëhet prej një copë pëlhure stofi ose mëndafshi të kuq, i cili me sa duket përkujton e simbolizon flamurin shqiptar.

--- Faktet e përmendura dëshmojnë se serbo - malazezët, me gjithë përpjekjet e tyre, nuk kanë mundur té zhdukin zakonet - venomet dhe karakterin e Fisit Shqiptar dhe aq më pak të asgjesojnë elementin shqiptar. Në të shumtat e krahinave periferike me Plavë e Gucinë e më gjerë me Kosovën, ky element jeton edhe sot dhe ka për vatër truellin e vet amtar, që është quajtur " Trualli autokton Shqiptar ".

-- Pra, e vërteta e padiskutueshme është se shqiptarët nuk janë të ardhur në tokë të huaj, por autoktonë në truallin e vet, me venome e zakone ( KANUNI i LEKË DUKAGJINIT ) specifike, që dallojnë dukëshem nga ato të popujve të tjerë ballkanikë. Në shumicën dërrmuese ata e kanë ruajtur të pastër gjuhën e tyre Shqipe. Edhe aty ku asimilimi ka bërë punën e vet dhe ka sjellë deformome në gjuhë, ekzistojnë elementë të tjerë që lidhen me ndërgjegjen dhe karakterin, të cilat trashigohen dhe nuk mund të humbasin.

---BIANCONI
në veprën e tij të cituar edhe më parë , " CARTES COMERCIALE " ( të vitit 1888 ), duke përmendur Shqipérinë, Shqiptarët dhe gjuhën e tyre, ndër të tjera thotë: "Nji numer i madh Shqiptarësh gjindet edhe në SANXHAKUN e NOVIPAZARIT dhe në SANXHAKUN e krijuar rishtazi të SENICËS dhe të TASLIXHES ".

--- Të njëjtën pikpamje ka shfaqur gjithashtu edhe LORDI Anglez FITZMAURICE, qoftë në një raport dërguar FOREIN OFFICES, qoftë në librin " BRUZZE ", botuar më 1880.

3. SI JANË TRASHIGUA EMNAT

-- Krahina e Plavë e Gucisë shtrihet në një luginë, nën të ashtuquajtura " BJESHKËT e NEMUNA të VISITORIT e të KOMAVIT ". Aty dallohet një hapësirë toke në formë katrore me një bukuri të rrallë, e përbërë pjesërisht prej rrafshinash e pjesrisht prej kodrash. Përreth atë e qarkojnë bjeshkët, majet të cilave i qëndrojnë pérsipër si kurora madhështore.

---Krahina, ndonëse me tokë të pakté dhe popullsi të vogël në numër, ka qenë cilësuar prej krahinave të tjera të Shqipërisë si vend strategjik në kufi me Malin e Zi. Deri në Luftën Ballkanike té vitit 1912 ajo ishte tokë e pandarë e Shqipëris ETNIKE.

--- Pushtuesi osmané krahinën e Plavë e Gucisë e quanin " KAZAJA E MEMLEQETIT TË GUCISË ". Në ndarjen e tyre administrative të shekujve 18 dhe 19 ajo fillimisht qe vënë nën juridiksionin e Vilajetit të SHKODËRS, kurse më vonë nën atë të Vilajetit të Kosovës, ku përfshihej në prefekturën e PEJËS.

--- Krahina ka dy qendra të vogla qytetare. Njëra prej tyre, Gucia ka qenë quajtur "FORTESA Vetëmbrojtse " për shkak té pozicionit shumë té mbrojtur. Në të mund depertohej vetëm nga lindja, përmes një gryke nëpër cilën zbresinlumenjté Bistricë e Poçamkëz. Krahu ndërmjet Hanit të JUSUFIT dhe KUÇIT është i mbyllur nga lugina e lumit LIM. Këtu ndodhet gryka e Sutjëskës historike, e cila kujtohet për luftimet e vazhdueshme që janë bërë gjatë shekujve ndërmjet Shqiptarve dhe malazezëve. Kurse nga krahu tjetër përshkon fushën lumi GËRÇAR.

-- Qyteza e GUCISË në kohën e LIDHJES Shqiptare të PRIZRENIT, më 1878 tën, përbëhej nga 400 shtëpi, të gjitha Shqiptarë, ku banonin rreth 4500 frymë. Afro 6000 frymë të tjera numëronte popullsia fshatare e rrethinave të qytetit.

--- Tregu i GUCISË kishte 50 dyqane dhe në mes një shesh té bukur të quajtur " BEGLLAK ". Aty më parë ka qené edhe Rezidenca e ALI PASHË GUCISË, me një pallat mjaft madhështor për vendin, që quhej " KËRSHLLA ".

--- Qendra tjetër e krahinës , PLAVA, ishte gjithashtu një qytet i vogël, por me një të kaluar historike më të hershme në krahasim me Gucinë. Deri më 1919 kanë ekzistuar dëshmi arkeologjike për zhvillimin e dukshëm të saj gjatë periudhës së pushtimit ROMAK. Eshtë fjala për gurë e shtylla mermeri të gdhendura me finesë, të cilat me kohë u pérvetsuan nga banorët dhe u përdorën në ndërtimin e kullave të tyre. Gjithsesi rrënojat e vjetra përbëjnë dëshmi të pakundërshtueshme për zhvillimin e regjionit të Plavës në periudhën e antikitetit. Madje ka ndonjë pohim se gjatë viteve të lulëzimit të qytetërimit ROMAK Plava paska qenë " një republikë e pavarur ".

--- Duke qenë për shumë kohë qendra më e rëndsishme e krahinës qyteza e Plavës disa heré ka qenë bërë objekt i sulmeve serbe dhe ishte rrënuar prej tyre. Historia u përsërut edhe gjaté pushtimit Osman. Për shkak të qëndresës heroike ajo përsëri u përgjak. por, me gjithë shkatrrimet e përsëritura nga pushtuesit e ndryshëm, Plava në kohën e Lidhjes së PRIZERENIT ishte një qendër me 360 shtëpi dhe me një popullsi prej afro 4000 frymësh. Kurse fshatarsia për rreth numronte rreth 10 000 frymë.

--- Zhvillimi i Plavës si qytet nuk mund të kuptohet pa zhvillimin ekonomik Té tij. Rrugët e kalimit që e pershkonin në disa drejtime i dhanë qytetit mundësinë e komunikimit, përmes karavaneve të kuajve, me Rrafshin e DUKAGJINIT nga njëra anë dhe me Shkodrën nga ana tjetër. Kjo krijoi mundësinë që aty të koncentrohej tregtia e produkteve blegtorale të vendit. Por rritjen e tregut të Plavës e favorizoi edhe kalimi tranzit nëpër të i prodhimeve blegtorale të PESHTERIT, të cilat gravitonin drejt Shkodërs. Shitblerja e bylmetarve, leshit, lëkurave, madje edhe e gjäsë së gjallë, sidomos i dhenve të racës së famshme "PESHTERI", që zbriste drejt qytetit të madh dhe bregud të detit, ndikoi që tregu i Plavës të rritej më tepër se ai i Gucisë. Në fillim të shekullit tonë ai përbëhej nga afro 100 dyqane. Dora - dorës u ripërtritën edhe sekttorët e banimit, të cilët ishin të organizuar në 7 lagje të vogla të ndërtuara mbi 7 kodra piktoreske, që lakoheshin pranë njëra - tjetërs, duke krijuar një panoramë të rrallë. Arkitekturën e qytetit plotësonin 3 xhami, por stoli e vërtetë ishte për të "KALAJA e SHEHRIT ", një objekt i vjetër historik me vlerë, i realizuar me 3 Kulla rrumbullakta të përforcuara me bedena.

--- Për shkak të pozicionit, por edhe të historisë së saj të trazuar, Plava ka qenë quajtur " KËSHTJELLA e PAMPOSHTUR " e vendit dhe " MBUROJË e Rrafshit të DUKAGJINIT ".

--- Do të ishte me interes që , për të kompletuar piképamjen e lexuesit mbi vlerat e pozitës gjeografike dhe të pasurive natyrore të Krahinës së Plavë e Gucisë, ta paraqesim atë të parë edhe me sytë e një autori sllav. Sigurisht, në këtë rast, nuk do të duhej marrë në konsideratë vlersimi që ai i bëri popullsisë Shqiptare të Krahinës.

-- Për qëllimin sipërpermendur zgjodhëm një përshkrim të L. Iveziqit botuar në gazetën " Vreme " të Beogradit më 5 gusht 1940. Artikullin po e riprodhojmë sipas përkthimit të orgjinalit :

" Nën Degën e Bjeshkëve të Nëmuna "

Cilindo që të pyesni në Mal të Zi se çka është e vlefshme për t' u vizituar në banovinën e Zetës, theksonte artikullshkruesi, do të përgjigjet pa u menduar : Vizitoni Plavën dhe liqenin e saj, sepse ajo krahinë ka shumë bukuri dhe pasuri natyrore përrallore.

Në rast se vizitoni Plavën, Gucinë dhe liqenin e Plavës keni për të arritur nën degët e Bjeshkëve të Nemuna të Visitorit e të Komavit. Nuk keni pér t' u penduar. Kur ta keni paré këtë Krahinë, do té bindeni se ka një rëndësi shumë të madhe. E gjithë Krahina është e mbushur me bukuri të ndryshme natyrore, është plot jetë e gjallëri tërheqse.

Rruga automobilistike që të çon në drejtim të Plavës, të liqenit si dhe në Guci, kalon nëpër Plimlen ( e bukur dhe kjo ), duke përshkruar pastaj rrëzën e degëve të Komavit e të Çakorrit dhe del né Visitor dhe nën degét e mbuluara me borë të Bjeshkës se Nëmun, e cila ju çon në një luginë pjellore, ku shumë kohë më paré ka qenë dashur të ndërtoheshin vila e klube turistike, në mënyrë që brigjet e liqenit të Plavsë të gëzonin lumturinë e përparimit.

Bukuritë e luginës së Plavës janë aq ideale, saqë do të jenë të rrallë ata shkrimtarë që do të mund ta përshkruajnë. Z. Dragisha Boroçiq, shkrimtar e drejtor gjimnazi, diçka pati shkruar mbi këtë, por përséri kjo krahinë mbetet ende e panjohur. Dora e njeriut ende nuk ia ka ndryshuar asaj pamjen. Ka ngelur nga natyra romantike, por e parregulluar. Atë ende e pret vende - vende vetëm parmenda ( plugu i drurit ) për t' u hapur vend drithrave të mbjellë.

Vërtetohet se ne jugosllvët nuk e kemi konceptin e perfitimit turistik, nuk dimë t' i tregojmë botës thesaret tona më të bukura, mrekullitë e natyrës. Na mungon sensi i reklamës, përderisa krahinat e tjera, që janë vende të këqija dhe nuk kanë asgjë romantike, po reklamohen si "vendet më të bukura të botës...".

Njëzet e dy vjet që nga çlirimi ynë, ende nuk kemi mundur t' i njohim krahinat më të bukura, siç eshtë Plava me rrethin dhe liqenin e saj.

--Një miku im nga Beogradi më tha njëherë : "Besomni, se të atilla vende të bukura nuk i kam parë në asnjë nga udhëtimet e mia që kam bërë. Me të vërtetë duhet të kemi një kuptim të gjerë mbi turizmin, në mënyrë që çeshtja e késaj krahine të zgjidhet mjaft mirë. Krahina është e mbushur me bukuri aq të ndryshme dhe përrallore, sa në pak vende të botës mund të shihen, por nuk ka konditat e favorshme e të domosdoshme për zhvillimin e turizmit, as rrugë të mira, as hotele, as vende pushimesh për turistët dhe popullsia e kësaj Krahine ( Shqiptare myslimane ) nuk e kanë konceptin më të vogël rreth turizmit....

--Liqeni i Plavës është mjaft i madh, por sipërfaqja e tij mbi dy kilometra e gjysmë ( katrore ), është e parregulluar. Në liqen nuk shihet asnjë barkë e mirë, kurse motobarkat as që duhet t' i zë gojë. Në afersi të liqenit nuk ka as plazhe, as kabina ose padiljonne të rregullt.Gjithçka është e shkretë. Ka mjaftbukuri, por më tepër ka shkreti. I gjithë liqeni i Plavës është i rrethuar me shavar ( firidhe ) dhe i përngjan nje kënete të madhe. Dora enjeriut nuk është përpjekur t' i heqë këto për t' i dhënë liqenit një pamje të vërtetë; pra çdo gjë është lënë mbas dore dhe nuk është rregulluar.

--Dihet se Nemanjasit i kanë pasë dhënë rëndësinë e duhur liqenit të Plavës. Rrethi i liqenit i ka pasë vendet e veta të bukura verore. Liqeni ka qenë zonë peshkimi për oborrin mbretëror dhe për priftërinjt e patriarkisé dhe të DEÇANIT.

--Edhe në kohën e turqve këtij liqeni i është dhënë rëndësia e duhur. Në këtë liqen e kalonin kohën nëpunësit e lartë të qeverisë Turke. Agallarët dhe bejlerét e Gucisë e patén ruajtur me xhelozi këtë liqen.

Meqenëse na mungojnë té dhënat historike, si edhe bazat etimologjiko - onomastike, jemi detyruar Té permendim ato që përmban tradita popullore e krahinës.

-- Mbi emrat e trashëguar : Emri Plavë, duhet të jetë ndoshta i prejardhur nga emripërngjashëm " PLLAJA ", meqënse vendi rrethohet nga bjeshkët e malet, të cilat janë mera e kullota për gjënë e gjallë. Në realitet, e gjithé krahina njihet si zonë blegtorale. Kurse emri GUSI ose GUCI, mund të jetë transformim i emrit " PUSI ", domethanë tregon një vend strategjik të përshtashëm për prita kundër armiqve qé e sulmonin. GUCIANET gjithnjë janë mbajtur si njerëzit më guzimtarë të Krahinës. Qysh herët ata qenë cilësuar të tillë nga vetë malazezët. Sipas traditës, malazezët gjithnjë shpreheshin në biseda se " GUCJANËT JANË NJERËZ " " AZGONA "" ....

-- Përreth qëndrave të sipërmendura të Plavës e Gucisë ndeshem mjaft toponime, të cilat tingëllojnë thjesht në gjuhën shqipe. Kemi për shembull majën e lartë të malit mbi Plavë që quhet " QAFA e DIELLIT ", vend i cili pozicionohet nga lindja. Pastaj RUGOVA, një Krahinë kreshnike fqinje me Plavën, ndoshta e ka marrë atë emër sepse aty kalonte dikur " RRUGA e MALËSISË ". Gjithashtu ndeshen toponimet "MAJA e KARAFILAVE ", MAJA e VEZIRIT", "MAJA e ROSAVE", " VORRI i HANËS", " BJESHKA e MEMËS ", " GROPA e SMAJLIT" ( në katundin Martinaj )etj. Edhe në katunde takohen plot shprehje të gjuhës shqipe ose emra të origjinës, si VUTHAJT, PEPAJT, NDOKAJT, METEHAJT, KOMARAJT. HOTI, ZABELI, GËRÇARI, PËRNJAVORRI etj.

-- Më tej duhet theksuar prejardhja nga gjuha shqipe e emrave të lumenjve dhe përrenjve. Kështu, për shembull, lumi LIM rrjedh nga fjala lym, ndoshta sepse ky lumë e ka burimin nga toka lymore. Kurse lumi i Gërçarit dhe ai i VRRUJËS ( VRIDHË ) në shqip do të kuptoheshin " NGRICË " dhe " UJT e VRULLSHËM " etj.

--Për kalatë që kanë ekzistuar në krahinen e Plavë - Gucisë, deri vonë, dihen edhe sot emrat shqip që kanë pasur. Kështu ka ekzistuar Kalaja GELIKU nën shehrin ( qytetin ) e PLAVËS, emërtim që është shndërrim i fjalës çeliku, domethanë kala çeliku, gjithashtu Kalaja e ZABELIT te katundi HOT i Plavës, ish kalaja e PALIT në afërsi të PRELIMPALIT mbi liqenin e Plavës. Edhe poshtë nga Moraça kanë ekzistuar fortesa shqiptare, të cilat ishin përdorur në kohën e luftimeve me fisin e KU"CIT, pjesrisht dhe me Malin e Zi. Këto përmenden në " LAHUTEN E MALCISË ", por ajo që kujtohet mirë nga popullsia shqiptare ka qenë Kulla e SHEREMETIT.

--Përreth Krahinës gjenden edhe emra sllavë . Të tillë janë emrat e katundeve Arzhanicë, Bogiqë, Bogajqe, Bjelluhë, Brezovicë. Por trashëgiminë e emrave sllavë e takojmë edhe nëpër Kosovë, madje edhe në disa vise të brendshme të Shqipërisë, duke përfshirë edhe viset jugore. Lidhur me toponiminë sllave në Shqipëri, e cila s' ka té bëjë me përbërjen etnike të popullsisë, mjafton të përmendim përfundimet në të cilat kanë arritur studiusit e huaj. Në " Enciklopedinë Britanike ", mbi " të drejtat historike për viset e ndryshme të Shqipërisë " është shkruar :

-- " Ndodhja e nji numri emrash sllavë edhe në viset e ndryshme të Shqipërisë, madje edhe në ato krahina ku nuk ka asnjë gjurmë popujsh sllavë, është një provë rrymës së madhe të dyndjes serbe e bullgare në fillimet e " kohës së Mesjetes ". Megjithatë banorët autoktonë ( shqiptarët ) i kanë pasë zbrapsur pak nga pak ardhacakët. Sikurse dihet, një nga pushtuesit e Shqipërisë, cari serb Stefan Dushani, nuk e pati këtu sundimin jetëgjatë dhe mbas vdekjes së tij elemnti shqiptar dhe dinastitë kombëtare moren revanshin ndaj elementit serb dhe dinastive të tyre sllave.

-- Pra, emrat sllavë, që ende figurojnë në mënyrë sporadike nëpër viset e Shqipërisë, kanë mbetur si relike të pushtimeve sllave në Ballkan, përkatësisht pushtimeve serbe, malazeze dhe bullgare.

-- Sikurse shihet, pretendimet e serbo - malazezëzve, se gjoja vendasit shqiptar në Kosovë, në pergjithsi, si edhe në Krahinën e Plavës e Gucisë, kanë qenë fillimisht " serbe ", të cilët më vonë u shqiptarizuan duke ndryshuar edhe fenë ( besimin ) , janë të pabazuara. Teza për t' i paraqitur shqiptarët, si "poyuricë " domëthanë si të ardhur në tokë të huaj, duke u mohuar atyre autoktoninë, natyrisht nuk shërbehet me argumente shkencore dhe synon t' u japë dorë synimeve politike shoviniste.

--Sikurse në të kaluarën, dhe qarqet shoviniste serbo - malazeze vazhdojnë të shtrembërojnë të vërteten mbi Shqipërinë dhe mbi popullin shqiptar. Ata, Né favor të idesë së tyre shtetmadhe, ende mohojnë kategorikisht ekzistencën e një populli homogjen shqiptar, mohojnë atdheun e shqiptarëve dhe gjuhën shqipe. Veçanarisht agresiv është qëndrimi i tyre mohues kur ëshë fjala për krahinën e Plavë - Gucisë, të cilës nukduan në asnjë mënyrë t' ia pranojnë përkatësinë shqiptare. Për këtë qëllim nuk kanë munguar të falsifikojnë edhe statistikat zyrtare. Eshtë qesharake të lexohen për shembull të dhënat e regjistrimit të popullsisë së Plavë e Gucisë, të vitit 1953. Sipas tyre, krahina rezultonte me 75 përqind të popullsisë serbo - myslimane dhe 25 për qind serbo - ortodokse, ndërkohë që dihet se serbë myslimanë nuk ekzistojnë, kurse Bosnja myslimane është mjaft larg.

--Ndërkohë populli i Krahinës e konsideron veten "të një gjaku " me " fisin homogjen shqiptar ". Sipas tij, prej kohëve Mé të hershme dhe gjatë mesjetës, Plavë e Gucia përfshinte një rajon të gjerë tokësor, që shtrihet nga maja e malit TROJAN deri Në QAFEN e DIELLIT. Brenda krahinës bënte pjesë më tepër se gjysma e KELMENDIT të sotëm, në drejtimin perëndim - lindje, dhe territori nga QAFA e VRANICËS deri në MORAÇË në drejtim veri - jug. Kufijtë e sipërmendur fusnin në Plavë e Guci edhe disa vende të krahinës së VASOVIQIT nga ana e SUQANSKËS, si edhe disa katunde të ashtu quajturit " KOMIT të KUÇIT " nga ana e përtejme e në kufi të VETERNIKUT. Kurse numri i përgjithshëm i popullsisë llogaritej deri në 80 mijë banorë .

-- Me këtë shtrirje, gjithnjë sipas gojëdhënës, Krahina quhej "principatë e vogël e MBRETRISË ILIRJANE ", kurse në periudhën e sundimit romak përbënte një " REPUBLIKË të VOGEL ". Krahina ka ekzistuar me fizionominë e vet edhe gjatë pushtimeve të tjera, duke përfshirë edhe pushtimin serb e më pas atë osman.
Ndonëse nën diktatin e okupatorëve, Krahina gjithnjë mundi të ruajë njëfarë autonomie dhe përgjithësisht u adminstrua nga elementë vendas, sipas traditës me origjinë nga dera e DUKAGJINIT. Sidoqoftë pushtimi osman ishte mjaft i rëndë dhe i solli mjerime dhe shkatërrime të mëdha Plavë e Gucisë. Në këtë periudhë Krahina gradualisht e humbi "pavarsinë e vet " .

6. PUSHTIMI OSMAN

Sipas gojëdhënës, shperthimi i invazionit osman në Ballkan rreth vitit 1389, që u quajt " FURTUNË " ose " RREBESH ", drejtohej prej vet Sulltan Muratit të tmerrshëm. Forcat e të beslidhurve ballkanas, nën drejtimin e carit serb, Llazarit, ku bënin pjesë edhe shqiptarët me princat e krahinave të ndryshme në krye, u thyen aq keq në fushën e Kosovës, saqë në pak kohë formacionet shtetërore vendase u shembën njëri pas tjetrit. Por, ndërsa ato i nënshtroheshin pushtimit osman, Krahina e Plavës dhe e Gucisë, falë pozitës së mbrojtur natyrore dhe qendresës së fortë të banorvë të saj, e ruajti edhe për një kohë lirinë e vet. E përfshirë nga njëra anë prej DUKAGJINIT të GURIT dhe me KELMEND që nga mali TROJAN, si edhe duke pasur avanpost RUGOVËN nga QAFA e DIELLIT dhe e ÇAKORRIT, Krahina e rezistoi heroikisht rrebeshit osman, si rrallëkush në Ballkan. Ai front shqiptar i LEKËVE të MALËSISË ka qenë quajtur " ZONA SHITUSE e DRAGOJVE " pikërisht sepse në këto vise, si ushtria e sulltanit ashtu edhe forcat ndihmëse të mercenarëve boshnjakë që e mbështesnin, patën pësuar disfata të rënda të njëpasnjëshme. Boshnjakët deri vonë e kanë pasë përkujtuar luften për pushtimin e Plavë e Gucisë, dhe për shkak të humbjeve që patën, Krahinën e paten quajtur "KRAHINA e MALLKUAR me MALIN TROJAN të XHINDOSUN ".
Me rastin e pushtimit të Krahinës, Plava, "objekti ma strategjik " në të gjithë treven u dogj e u rrënua. Gjithashtu shkatrrime të mëdha pësuan dhe katundet rreth saj. Kurse Gucia pësoi diçka më pak, sepse, sikurse thuhet, paria e saj, nga vëllazëria e LEKËVE, që udhëhiqeshin nga BALSHAJT e SHKODERËS, pat hyrë në marrëveshje me forcat ushtarake osmane, të cilat patën marrë në dorëzim kalatë dhe fortifikatat shqiptare.

-- Shumë vjet pas pushtimit të Kosovës dhe nënshtrimit të viseve të Jenipazarit, sipas gojëdhënave,qëndresa popullore në malësitë e Plavës e Gucisë, Kelmendit dhe Dukagjinit, ishte gjithnjë e gjallë. Pjesa më e madhe e krerëve feudalë të këtyre viseve strategjike vazhdonin të mos i nënshtroheshin sulltanit. Ata kishin lidhur edhe " BESËN " me krahinat e tjera te bregut te lumit LIM e të malësisë së përtejme të Tutinit, Peshterit etj. Mirëpo, me qenë se Bosnja, Hercegovina dhe vise tjera ranë njëra pas tjetrës në duart e osmanëve dhe gradualisht ndërruan fenë duke kaluar në islamizëm, marrëdhaniet midis popullsive të tyre shqiptare ( KUÇËT e KELMENDIT dhe fise të DUKAGJINIT ) dhe shqiptarve të trevave të Plavë, Gucisë, Kelmendit dhe Dukagjinit, shkuan duke u acaruar. Pasojë e kësaj armiqësie ishte mbyllja e rrugës së Peshterit me anën e Rugovës, si edhe e rrugës bregut të LIMIT me BERANËN. Pas këtij izolimi hordhitë turko - bosnjake shperthyen nga dy drejtime drejt Krahinës. Plava me Rugovën u mbrojtën heroikisht në ballin lindor, por çarja e frontit në perëndim, nga ana e bregut të lumit LIM, ku terreni ishte fushor, e përmbysi situaten.

--Në gojëdhënat nuk tregohen datat e sulmeve për pushtimin e Plavsë e Gucisë, si edhe të malësive Kelmen e Dukagjin, por, siç është komentuar, këto duhet të kenë ngjarë rreth viteve 1409 ose1410. Përsa i përket rrethanave të atij pushtimi, nga pleqtë tregohet kështu:

-- "Turqit, tue pa se viset malore, Plavë - Gucia, Dukagjini e Kelmendi, si nyje strategjike, nuk po shtroheshin, megjithëse e gjithë Kosova ishte okupuar, pregaditi ekspedita të veçanta. Operacionet iu kjenë besue sanxhak - bejlerëve nga Rumelia dhe Bosnja. Pra ordija turke e përzieme me mercenarë bosnjakë, mbas luftimesh të përgjakshme, e okupoi dhe e dogji Plavën. Gjithnjë sipas gojëdhanës, sulmet kjenë drejtua nga dyja krahët e kufijve, nga ana e Rrugovës nalt dhe nga ana e bregut të lumit Lim poshtë. Si kryekomandant operacioni kje njifarë Mahmut Bajraktari, anadollak, dhe ndihmës i tij njifarë Ismail Banderi, bosnjak. Plava kje pushtue nga ana e bregut të Limit, ku në Çelik - grad ( ma parë quejt kala e GELIKUT ) u ngreh i pari flamur turk.
Pasi u pushtue Plava u dorëzua edhe Gucija, por kjo me ma pak dame. Pastaj siç përkujton gojëdhëna, Plava u rindërtue me urdhnin e okupatorit tuk, mirëpo, mbas pak kohe, kje përmbytë nga ujt' r liqenit ". Për atë përmbytje thuhet kështu:

-- " Mbas pushtimit turk, shumica e shqiptarëve vendas ndodhën n' arati, tue u bashkue në çetat e Kelmendasve e të Dukagjinasve. Njiherë patën sulmue tue okupue fortesat e Gucisë dhe nga gryka e lumit LIM shemben pendat kryesore të lumit. Ujrat e tij vërshuan tue zbritun në fushë dhe përmbyten qytetin e Plavës. Qytetarët tue e dijtë këtë ishin pregaditë me parë dhe u ngjitën nëpër 7 kodrat përreth. Pas kësaj qyteti i ri u qujt qyteti " i shtat kodrave ", sepse në to u bënë ndërtimet e reja, kurse qyteti i vjetër, me rastin e përmbytjes dhe zgjerimit të liqënit, mbeti nën ujë ".

--Gojëdhëna e popullit malazez, përmbytjen e qytetit të Plavës e paraqet të shkaktuar në rrethana të tjera:

-- " Sveti Sava ( shenjti Sava ), për të provuar karakterin e shqiptarëve, shkoi si mik në Plavë dhe kërkoi strehim për një natë, për veten e tij dhe për kalin. Në mëngjes doli nga shtëpia ku ishte strehuar dhe u drejtua jashtë qytetit, mirpo disa djem të rinj iu vunë pas, e ndalun dhe e akuzuan se kishte vjedhur një gjel në shtëpinë ku kaloi natën si musafir, të cilin të therur e kishte futur në hejbet e kalit. Gjatë kontrollit të hejbeve vërtet u gjet një gjel i therur, kështu që, Sveti Sava i fyer rëndë, ngriti shkopin në drejtim të qytetit dhe luti Zotin - Krisht që Plava të mbytet në ujërat e liqenit. Në atë çast shpertheu penda e lumit Lim dhe ujërat mbuluan qytetin e Plavës. Shumica e banorëve mundën të shpëtonin kurse shpiertligjët qenë mbytur ".

-- Simbas gojëdhënës malazeze kuptohet se shqiptarët dhe malazezët kanë qenë në armiqësi që nga koHét e lashta. Kjo armiqësi duhet të ketë qenë e theksuar veçanarisht midis banorëve shqiptar të krahinës në fjalë me malazezët në kufi. Këto raporte armiqësore vihen në dukje edhe nga gojëdhënat e shqipëtarve vendas: Madje shqiptarët edhe sot malazezin ose serbin e quajnë me emrin përbuzës " shkja ". Mjaft domëthënse është armiqsia ndaj fisit shqiptar të KUÇIT, për të cilin thuhet se harroj kombësinë dhe traditat e shqiptarizmit, si edhe braktisi fenë katolike të të parëve të vet për të përqafuar ritet ortodokse. Qëndrimi armiqsor popullsia shqiptare e Krahinës ka mbajtur gjithënjë edhe ndaj cilitdo bashkëqytetari qe ndrronte " fenë ( besimin ) e të parvë ", duke e konsideruar këtë tradhëti ndaj kombit dhe atdheut.

--Armiqësia shekullore midis shqiptarëve dhe malazezëve ka gjetur shprehje edhe në fjalorin e perditshëm popullor të Krahinës. Nuk është diçka e rrallë që një nënë shqiptare e zemruar ta mallkojë birin e vet me fjalët: " Or bir, karadaku ta preft kryet ".

--Së fundi duhet theksuar se shprehja e armiqësisë ndaj shqiptareve ndeshet rëndom edhe traditën malazeze.Për shembull në historitë e shenjtorëve, ku gjente truall një fanatizëm i verbër mbarë Kombëtar, mrekullitë realizoheshin duke mallkuar shqipëtarët duke iu shkaktuar atyre fatkëqsi të ndryshme, sikurse ishte për shembull përmbytja e Plavës etj.

-- Padyshim nuk janë as shenjti serb Sveti Sava ( sipas "posllovices "malazeze ) e as shenjti turk, hazreti HIZRI ( siç kanë thëné ushtarët turq tëkohës ), ata që për shkaqe ordinare ndëshkuan Krahinën me mallkimet e tyre. Plava e Gucia u konsideruan " KRAHINË e MALLKUEME " nga pushtuesit, të cilëve pozita e mbrojtur e vendit dhe trimëria e banorëve të tij u kushtuan gjithënjë shtrenjt, ndaj edhe kanë kërkuar të hakmerren me zjarr e me hekur. Së pari, serbo - malazezët, për shkak të humbjeve që pësuan gjatë pushtimit dhe nga qëndresa e mëvonshme e shqiptarëve, e quajten Krahinën "të NËMUN " ose sipas gjuhës se tyre "prokletije". Të njëjtin kuptim ka edhe emri " SHEJTAN TEPE " me të cilin osmanet pagëzuan kodrën e JEÇMISHTAJE mbi Plavë ku patën lënë shumë të vrarë, gjatë luftës për pushtimin e Krahinës.

-- Hoxhë Nokshiqi, një nga njohësit më të mirë të traditës dhe të gojëdhenave të hershme për Plavë e Gucinë, duke konfirmuar për sa më sipër, ka theksuar se, ndonëse edhe në vise të tjera të Shqipërisë e të Ballkanit gjënden vende të ashpra e të vështira për t' u arritur, ato rrallë mbajnë emërtime të tilla. "Të MALLKUARA " janë quajtur në gjuhën e pushtuesve vetëm viset ku ata kanë hasur në pengesa të jashtëzakonshme, për shkak të qëndresës së fortë të banorëve vendas.

--Hoxhë Nokshiqi na ka dhënë dhe versionin e traditës popullore për armiqësinë e Krahinës me fisin e KUÇIT. Sipas këtij versioni në pushtimin e Plavës dhe të Gucisë nga serbët rreth viteve 1331 ose1332, mori pjesë edhe fisi i KUÇIT, i cili u shkoi në ndihmë forcave sulmuese të car Stefan Dushanit. Anëtarët e këtij fisi, që ndodheshin brenda kufirit të Malit të Zi, aso kohe kishin lënë fenë katolike dhe kishin kaluar në fenë ortodokse - serbe.
Për shkak të bashkëpunimit me serbët, shqiptarët e Plavës dhe Gucisë i cilsuan ata "OKUPATOR ", njësoj si armiqtë e gjakut sllav. Hordhia serbe, pasi e pushtoi qytezën e Plavës, për t' u hakmarrë për humbjet e mëdha e dogji atë deri ne themel. Plavjanët për t' i shpëtuar terrorit u strehuan në Guci, ku u organizua një qendresë e dytë. Me ketë rast ky vendbanim u bë qënder koordinimit të veprimeve në një front të përbashkët lufte me Kelmendin dhe Dukagjinin.

-- Pas pushtimit të Plavës kampi i ushtrisë serbe u vendos në fushën përpara Gucisë, e cila më pas do të quhej "VOJNOSELLO ", që do të thotë "KATUND USHTRIJE, luftë ". Sipas gojëdhënës, pushtimi i Gucisë nuk qe i lehtë. Shqiptarët kishin bllokuar grykat që të çonin në qytezë. Veçanarisht ata bënë një rezistencë të ashper në gryken e Sutjeskës, e cila sulmohej vazhdimisht nga fisi i Kuçit dhe nga repartet e ushtris serbe.

-- Pasi nuk po çanin dot me mjetet e zakonshme të sulmit, serbët vendosën ta pajisin ushtrinë e tyre me " DENGAT e LESHIT të DHENVET ". Avancimipas mburojave të tilla efikase ndaj goditjeve që jepnin mbrojtësit, dha rezultat. Shqiptarët filluan të rrethohen dhe për t' i shpëtuar asgjesimit në pjesën më të madhe u detyruan të mbylleshin përmbrenda ngrehinave të fortifikuara me huj të ngulur në tokë. Depertimi i forcave serbe në këto fortifikata ishte i pamundur dhe u kushtoi atyre shumë të vrarë, sepse i detyronte sulmuesit të dilnin të zbuluar përballë mbrojtësve. Pérfundimisht fatin e betejës e përcaktoi tradhtia e lufëtarëve të fisit të KUÇIT që, përkrah forcave shqiptare, mbronin Sutjesken. Ata ua lëshuan kështjellat e Sutjeskës Kuçjanve të rekrutuar në ushtrinë serbe, që sulmonte nga ajo anë. Vetëm pas kësaj humbje, mbrojtsit shqiptarë, të rralluar nga përleshjet dhe të ligështuar nga tradhtia, e dorëzuan Gucinë.

-- Përgjithsisht tregimëtaret e ndryshëm popullorë të Plavë e Gucisë konvergojnë me versionin e paraqitur nga HOXHË NOKSHIQI. Sipas tyre, gryka e Sutjeskës ka qenë i vetmi vend i fortifikuar ose fortifikata më e rënsishme për mbërjotësit e Gucisë. Ajo ruhej prej anëtarve të fisit të Kuçit që banonin në Guci. Mirëpo, këta tradhtuan duke u bashkuar me kushërinjtë e tyre që ndodhëshin përmbrenda Malit të ZI dhe që u shërbenin të huajve, kështu që lëshuan pozitat e fortifikuara. Pra armiqësia e Krahinës së Plavës e Gucisë me fisin e Kuçit ëshë e lashtë. Pas kësaj fisi i Kuçit është konsideruar njësoj si fiset e tjera armike të Vasoviqit të Piperit etj.

--Kuçjan ka qenë edhe Vojvoda i famëshem i Malit të Zi, Mark Milani i cili, mjerisht, ndonëse me gjak dhe origjinë shqiptare, luftoi si pak kush kundër atdheut të të parëve të vet.
Mjafton të kujtojmë luftërat e MORAÇËS dhe të NOKSHIQIT, të viteve 1867 - 1879 dhe sulmet e shpeshta ndj Plavës, ku në 1880 ai u thye keqas nga forcat e BESËLIDHJES shqiptare të kryesuara nga ALI PASHË GUCIA.

-- Në rapsodinë e vjetër të titulluar " DUKAGJIN e KELMEND ", të cilën këngëtaret shqiptarë si HOXHË KAJA etj. e këndonin me anë të LAHUTËS dhe ku evidentohet lufta e paprerë e Krahinës Kundër armiqve, bëhet fjalë edhe për përleshjet që kanë ndodhur me fisin e KUÇIT :

"DUKAGJINI e KELMENDI"

"Fluturojnë Orët e Trojanit,
Janë Lekët e Malsisë
Janë dragojt e Gucisë.
Gjuajnë me shigjeta e gurë
E nuk dorëzohen kurrë.

Por diq Ora,
U shemb Gucija,
U çkatrrua vendi,
U dorëzua Malsija.

Mallkoj Zana fisin e Kuçit,
U lshua gjama nëpër malet:
Të vraftë besa, të vraftë buka !
Shitoftu Zana nëpër ato suka !
Nëpër sukat me gurë e shkrepë
Ty mos t' u rrit fëmija në djep "....

7. PASOJAT E PUSHTIMIT OSMAN

-- Sipas tregimeve të pleqve të Plavës e Gucisë, e veçanarisht të ISLAM REXHEPAGAJT, Krahina në kohen kur u pushtua nga Osmanët përbënte një rajon të populluar nga rreth 70 mijë njrëz, ku qytetrimi i herëshem, i cili datonte prej kohësh që s' mbaheshin mend, çfaqej veçanarisht në objektet antike që gjindeshin në dy qytetzat kryesore. Sipas traditës popullore aty banonin të parët e " LEKËVE të MALSISË", të cilët e administronin vendin si një Republikë të vogël. Në krye të këshillit prej 12 anëtaresh qëndronte një prijës nga dera e DUKAGJINVE ( më pas të quajtur GJINAJ ), posti i të cilit sipas rregullave feudale ishte i trashëgueshëm.

-- Rezistenca e banorëve të Krahinës kundër invaduesve të vjetër ROMAKË, veniciane, sllave dhe osmanë, ka qenë heroike dhe gjithnjë shumë e përgjakshme. Por dëmet më të mëdha Krahina i pësoi nga rrebeshi osman, i cili aty ishte rrënues më tepër se në shumë Krahina të tjera të Shqipërisë. Pasi nuk mundën ta nënshtronin e as ta zhduknin fizikisht popullsinë e kësajë krahine, pushtuesit osmanë u përpoqen ta shkombëtarizonin atë me anën e ndrrimit të fesë.Por, ndonëse feja islame gradualisht u bë feja e vetme në Plavë e Guci, Krahina nuk u shkombëtarizua Gradualisht, edhe për shkak të rrjetes së rrezikut malazez në kufi, autoritet osmane filluan të tregoheshin më tolerante me popullsinë e saj. I pari hap i tyre Né kërkim të bashkëpunimit për të përballuar armikun e përbashkët malazez ishte "RIVENDOSJA e vetëqeverimit të vendit ". Në këtë kuadër sunduesi ushtarak turk i Krahinës që u përmend më parë MAHMUR BAJRAKTARI, rekrutoi dy shqiptarë vendas të islamizuar, REXHEPIN dhe OMERIN , përkatsisht nga Plava dhe nga Gucia. Këta u dërguan pranë Sulltanit nga i cili morën tituj dhe u kthyen në vendlindje me pozita: REXHEP AGA u bë sunduesi i Plavës, kurse OMER AGA sunduesi i Gucisë. Madje, më pas meqenëse Krahina administrativisht ishte zmadhuar si territor, duke përfshirë disa vise nga ana BERANË - KOLLASHINIT dh BJELLOPOLJES, REXHEP AGA me ferman të Portës së Lartë u emëruar sanxhakbej. Që nga ajo kohë e deri në periudhën më të vonë të Rilindjes Komëtare, sipas traditës, shtëpia e Rexhepagajve ishte udhëheqja e parë dhe dera më e preveligjuar e Plavë e Gucisë. I fundmi pinjoll i saj ishte ALI PASHË GUCIA.

-- Sipas gojëdhënës, REXHEPI dhe OMERI më parë kishin qenë rrogëtarë në shërbim të shtëpisë së GJINAJVE, që qeveriste Krahinën. Ridhnin nga katundet GRUHOMIRË e LUHAR të SHKODRËS dhe fillimisht kishin qenë katolikë.
Gjithnjë, sipas gojëdhënës, këta rrogëtarë prenuan propozimin e sundimtarit turk për të shkuar pranë sulltanit e për të marrë "RYTBE " ( pozit e titull ) prej tij, sepse asnjë nga paria e Krahinës nuk u tregua i gatshëm t' i përgjigjej ofertës.

Nga ajo kohë LEKËT e Malsisë, REXHEP AGË Plavën e kanë pasë quajtur " QIROS i GRUHOMIRËS ".
Më pas malzezët do ta quanin kështu për ta ofenduar ALI PASHË Gucinë, të cilin e urrenin për disfatën e rëndë që u shkaktoi kur deshën ta pushtonin Krahinën.
-- Sipas Plakut ISLAM REXHEPAGAJ, në një gojëdhënë tjeter, historia e jetës së " QIROSIT të GRUHOMIRËS " trajtohet kështu :

-- " T ' arratisunit DEDË SOKOLI nga Gruhomira dhe GJRGJ NIKOLLI nga DINOSHI ose LUHARI, ishin kenë strehue pranë derës së GJINAJE që ish vet udhheqja e popullit të Krahinës s"e Plavës me Guci. Këta mbaheshin në " BESË " mbasi kishin vra njerëz nga parija e Kelmendit. Pra kryetari i Krahinës këta i mbante për " trima mbas vehtes "tue i qujtë " rrogtarë ".

-- Kur zhvilloheshin lufnat e Krahinës me turqit, " Qirosi i Gruhomirës ", DEDË SOKOLI, u dallua për trimni, e prandaj kryetari i Krahinës vendosi ta martojë në NIKAJ - MËRTUR. Në diten e caktueme shkuen krushqit me marrë nusen. Krushqit i udhëhiqte nji fisnik shqiptar dhe mik i kryetarit të Krahinës që quhej GJONI i BALIT, që ish i pari i katundit VUTHAJ.

-- Me të mbrijtunit e krushqvet me nuse në hudutin e Gucis, paska zbrit prej malit TROJAN nji dos' e egër me 12 klyshë ( derrkuca ) duke ia pre rrugën krushqvet - dasmorë dhe zhduket n' anën tjetër të malit.

-- Sipas bestytnive ( paragjykimeve të moçme ), GJONI i BALIT u thotë shokvë se kjo ngjarje për Krahinën ndiell " OGUR TË ZI " dhe do të thotë se kjo nuse ka për të lindun kohë më më kohë 12 djema, prej të cillvet do të krijohen 12 barqe nga nji vllazni, pra 12 veta t' asajë vllaznije kan për té kenë kshilltar Krahine, të cillvet populli do të ia shofin sherrin, sepse ata do të bëhen turqë dhe do të na sundojnë ".

-- Me kalimin e kohës, kur sundimi i Krahinës, sipas vullnetit të Stambollit, ra në dorë të rrogtarit, në popull filloi të flitej se doli profecia e GJONIT të BALIT. Por plaku ISLAM Rexhepagaj nuk e konsideronte " OGUR TË ZI " kalimin e pushtetit nga GJINAJT te REXHEPAGAJT dhe shprehej me fjalët : " Ani, edhe ay kje një bir i i fisit arbnuer, si edhe të 12 vllaznit e tij ".

-- Sikurse vihet re nga gojëdhanat e sipërtreguara, në ngjarjet që lidhën me ndryshimet politike në Krahinën e Plavës dhe Gucisë pas pushtimit osman, përmenden edhe ndryshimet e para të karakterit religjioz në elitën autoritative të vendit. Dihet se ndryshimi i fesë së mëparshme të krishtërë ( katolike në pjesen ma të madhe ) me atë islame ishte në viset shqiptare një nga pasojat më të dukshme të pushtimit osman, por përsa i përket Plavë e Gucisé vihet re se feja e re dominoi tërsishtë atë të mëparshmen. Ndoshta ende është e veshtirë të përcaktohet saktsisht se kur besimtarët shqiptarë katolikë të Krahinës filluan në masë të ndërronin fenë, por ajo që mbahet mend është se pushtuesit bënë të gjitha përpjekjet për të realizuar kétë ndryshim. U përdorén të gjitha metodat, edhe dhuna, edhe privelegjet, të shoqëruara me propagandën intensive të grupeve të misionarëve të sjellë posaçarisht nga viset të largëta.

-- Duhet theksuar se tehu i kësaj fushate intensive për ndërrimin e fesë, më tej për arsimimin fetar në gjuhën turke - arabe, thuhet se u drejtua vetëm mbi shqiptarët e Plavë e Gucisë, sepse i tillë ishte vendimi i kryetarit të fesë ( SHEJHUL - ISLAM ) dhe i Sulltanit. Elementi sllav në rajonin fqinj të Malit të Zi nuk u trazua, megjithëse edhe ai rajon qe pushtuar nga turqit. Synimi për të shkombëtarizuar dhe asimiluar shqiptarët dukej qartë. Në këtë kuadër , krahas ushtarkve dhe administratës, një rol të veçantë patën hoxhallarët, të cilët kishin për detyrë t' u mësonin vendasve "besimin e ri " dhe t' i përgatisnin për t' u futur në "shoqërinë e re " me venome e karakter tjetër.

-- Sipas Hoxhë Nokshiqit turqit pushtues i patën dhënë rëndësi të madhe malësive Kelmend dhe Dukagjin, fiset e të cilave shtriheshin me kufijt përreth Malit të Zi ( Karadakut ) për t' i shkombëtarizuar sa më shumë fiset shqiptare.
Gjatë organizimit të administratës shtetërore të vendit, ata përdorën fuqinë ushtarake të spahinjve të Bosnjës ( që u bënë shpejt mercenarë në ushtrinë turke ). Ndonëse viseve shqiptare turqit iu dhanë disa privilegje, si për shembull lejuan që në udhëheqje të vendit të jenë bijtë e tyre ( Shqiptarë ), ose prenuan që kanuni i LEK DUKAGJINIT të mbetet në fuqi, me veprimtarinë për shuarjen e gjuhës shqipe, për çrrënjosjen e traditave dhe të zakoneve kryesore, provuan se synonin shkombëtarizimin e vendit. në këtë kuadër pushtuesit nxitën edhe lëvizjet dhe përzirjet demografike, përkatsisht lidhjet martesore e shoqërore me popullsinë e Bosnjës.

--Pasojat e të gjithë kësaj veprimtarie qenë të dukshme, së pari, në viset e Podgoricës, kurse Krahina e Plavë e Gucisë, sipas Hoxhë Nokshiqit, "nuk mund u përfshi nga ajo influencë ma tePér se 30 për qind ".
Ndermjet krushqive dhe tregtisë gjuha boshnjake u përhap tepër edhe në sanxhakun e Tërgovishtës ( Novipazarit ) Këtë përhapje e favorizoi veçanërisht kleri mysliman sllavofolës i Bosnjës, të cilin autoritet osmane e ngarkuan të shërbente edhe përtej Bosnjës, kudo në viset përreth, ku feja e krishtëre zevendsohej nga islamizmi.

--Me gjthë këto përpjekje të turqve, sipas Hoxhë Nokshiqit, "qëllimi i tynë nuk mund u realizue, sepse shqiptrët me fanatizmin ma të math kombëtar e ruajtën karakterin e tyne, doket e zakonet, kostumet dhe, si kryesore, racën arbnore ".

8. Gjendja ekonomike dhe administrimi gjat sundimit osman

-- Sikurse është përmendur, gojëdhanat popullore të vendit, lidhur me administrimin e Krahinës së Plavës e Gucisë nga pushtuesit osmanë, bëjnë fjalë për REXHEPIN dje OMERIN, të cilët me fermanin e sulltanit morën titujt dhe u caktuan të drejtojnë përkatsisht lokalitet e Plavë dhe të Gucisë. Më pas REXHEPI u avancua në "BEJ " dhe gëzoi " Të drejtat e feodalit me të madh " në krahinë. Kështu Krahina filloi të sundohej nga një bej - feudal shqiptar i pasur, që kish përfituar prej sulltanit edhe mjaft çifligje.

-- Autoritet e larta osmane, pasi u njohën me historinë e kaluar të Krahinës dhe duke çmuar pozicionin e saj strategjik si zonë kufitare me Malin e Zi, me kohë e gjetën të arsyeshme, ose u detyruan, t' i njohin njëfarë autonomie. Kështu shpjegohet ngritja e një administrate vendase dhe njohja e "KANUNIT të LEK DUKAGJINIT " si rregullator juridik. Sundimi i vendit nga dera e Rexhepagajve, vazhdoi brez pas brezi deri në çerekun e fundit të shekullit të 19. I fundmi i kësaj dere, ALI PASHË GUCIA , i cili u vra më 1889, ishte i 12 - ti ose i 13 - ti REXHEPAGË që qeverisi Krahinën.

-- Gjatë periudhës së gjatë të sundimit osman gjendja ekonomike e Krahinës së Plavë e Gucisë përgjithësisht ka qenë e veshtirë. Pjesa më e madhe e popullsisë ka qenë e detyruar të përballohnte privacionet e relievit malor të Krahinës, dhunën e pushtetit ose të autoriteteve vendase të emëruar prej tij dhe armiqësinë e fqinjëve malazezë. Në shekullin XIX çdo familje zotëronte mesatarisht 2 -3 ha tokë bujqësore, me të cilat mund të sigurohej një jetë e varfër.
Ndërkohë rreth 2/3 e tokave ishin pronë e sulltanit dhe e një numri të kufizuar familjesh të pasura në shërbim të tij. Sipas tregimeve te pleqve rreth 75 për qind e popullsisë shqiptare ishte e varfër e me pak tokë. Ndërkohë pronat e çifligarëve punoheshin me anë të "çifçinjve ", diku për gjysmë e diku për të tretë të "HASILATIT "( të prodhimit në natyrë ), të cilët në një pjesë të madhe ishin elementi i ardhur malazez. Në popull ata njiheshin edhe si " raja e vendit ".

-- Sipas tradites popullore në Plavë e Guci beu ishte jo vetëm shfrytëzuesi i drejtperdrejtë, por edhe " veqili i pasurisë së sulltanit ". Ai administronte pasurinë perandorake dhe sulltani i dërgonte vlerën në të holla nga shitja e prodhimit në natyrë.
Çifligjet e sulltanit, të quajtura "Ylqet e sulltanit ", ishin të shumta sidomos në katundet përbri kufirit. Të tilla gjindeshin në Meshnicë, në Ullatinjë, Polimlje, gjatë rrjedhjes së Moraçës, të Suqanskës dhe në Beranë. Rozhajë, Shekullar etj.

-- Sidoqoftë, " gogoli malazias ", që kërkonte t' ia grabiste popullit edhe vatren dhe truallin, ishte në prag të derës, ndaj acarimet sociale në Plavë e Guci mbetën gjithnjë në plan të dytë. këtë situatë e patën shfrytzuar si Porta e Lartë edhe klasa feudale sunduese vendase.

-- Nga sunduesi bejler"[e të Krahinës populli ka pasur konsideratë e mirënjohje vetëm për GJYL BEGUN dhe ALI PASHËN, të cilët rrjedha e ngjarjeve i afirmoi si atdhedashës dhe vuri në krye të masave për organizimin e mbrojtjes kundër " armiqve të betuem " malazezë.

-- Për GJYL BEGUN e Gucisë, sundimtar i Krahinës në fund të shek. XVIII, thuhet se ishte në aleancë me Kara Mahmutin pashën e Shkodrës. Marrëdhanite e tyre të mira shkonin në vazhdën e raporteve miqësore që të parët e tij, vartës të vezirit të Shkodrës, kishin pasur me qeveritarët e Shkodrës. GJYL Begu më 17778 - 1780 ndodhej përkrah Kara - Mahmutit në ekspediten kundër Malit të Zi.
Ai u shqua si pushtues i kalasë së Medunit, më pas së bashku me Busjatliun e madh hyri në CETINË, kurse në rrugën e kthimit, të u vranë tradhtisht nga malazezët. Në këtë ekspeditë Gjyl Begu kishte me vete afro 4000 luftëtarë nga krahina e vet. Në tregimet e pleqve të Krahinës gjithashtu pranohet pa mëdyshje se Kara - Mahmuti edhe në luftën kundër turqve kishte me vete vullnetarë të Plavë e Gucisë, të cilët i shkuan në ndihmë së bashku me vullnëtaret e HOTIT e të GRUDËS.

-- Gjurmët e Kara - Mahmutit në Plavë e Guci gjenden ende në toponiminë e Krahinës. Një majëmali mbi Guci dhe një breg mbi liqenin e Plavës quhen " Maja e Vezirit ". Të dy këto vende paskan qenë " rezidenca verore "të Kara - Mahmutit, ku vit për vit në verë veziri do të shkonte për të kaluar ndonjë ditë pushimi e për t' u takuar me krerë dhe bajraktarë të Malësisë, me të cilët bisedonte dhe lidhte " ittifak " ( besë ) për bashkëpunim kundër Stambollit.

9. Pakënaqësia e popullit ndaj shtypjes së bejlerëve

-- Sikurse krahinat e tjera të Shqipërisë, edhe Plavë e Gucia ka vuajtur disa shekuj nën sundimin e fedualëve vendas ose të huaj. Por, në ndryshim nga viset e brendshme të Shqipërisë, sikurse është përmendur, " gogoli malazez " që qëndronte mbi krye i pengonte acarimet sociale në krahinë të arrinin deri në revolta të armatosura. për shkak të rrezikut të jashtëm qëndresa e fshatarsisë kundër arbitraritetit feudal të bejlerëve të vendit dhe administratës osmane lokale, mbeti kryesisht në kuadrin e shprehjes paqësore ose e shumta në konfrontime të veçanta spontane. Rrjedhimisht, pakënaqsia popullore rreth pronësisë së tokave dhe kerkesat për drejtësi në këtë fushë, ku gjente shprehjen kryesore dhuna e bejlerve, e agallarëve dhee autoriteteve osmane, në përgjithësi nuk ishin rezultaive.

-- Sipas Hoxhë Nokshiqit mungesa e tokës bujqësore ishte gjithnjë një plagë e hapur për fshatarsinë e Krahinës. Në kushtet kur 90% e bujqve punonin me " hak " si argatë, ose si çifçinj ( pergjysmë ose me një të tretën e prodhimit ) në tokat e të pasurve, masat fshatare vuanin për bukën e gojës.
Tradicionalisht, periudha më e keqe për to konsiderohej koha e sundimit në Guci si kajmekam e Zija beg Rexhepagajt, i cili, me insiativën e tij, nxori nga pronat e bejlerëve 360 shtëpi bujqish shqiptarë të katundeve Gjuriq, Brezvicë, Vojnosellë, Livade etj. dhe në to vendosi 360 shtëpi " rajash " malazeze.
Fhsaatarësia pati dërguar një komision pranë kajmekamit për të kërkuar shpjegime rreth këtij vendimi, por mori përgjegjen se : " bujqërit shqiptarë nuk ia kanë zanat bujqésisë. Na shqiptarët, kish thënë begu, jemi vetëm të pushkës, kurse malazezët janë më të zotë në bujqësi ".
Revoltimi i shqiptarëve në ket rats ishte treguar krejt i padobishëm.

-- Politika pragmatiste e qeverisë dhe e vetë sulltanit në marrëdhaniet shqipatro - malazeze kishte qenë gjithënjë me pasoja pér Krahinën. Kështu, kur Mali i Zi në kombinim me rajen malazeze brenda në krahiné krijonin ndonjë situatë të tensionuar përmes provokacioneve ose lëvizjeve kryengritëse, autoritet osmane ndërsenin shqiptarët për të stabilizuar gjendjen. Në raste të tilla shqiptarëve iu premtohej se malazezet do të dëboheshin nga tokat shqiptare dhe ato toka do t' u ndaheshin atyre, kurse më pas premtimet harroheshin. Sulltani lëshonte fermen të ri ( dekretonte ) amnesti për rajat ( elementin malazez ), të cilët përsëri mbetshin në tokat që kishin okupuar.
Natyrisht për lëshimet që bënte sulltani ndikonte edhe presioni i jashtëm ( i huaj ), i cili e detyronte atë të ndiqte një politikë " liro - shtrëngo ".

-- Brez pas brezi janë ruajtur disa kujtime prej pleqve vendas rreth konflikteve për tokën ndërmjet beut dhe fshatarit shqiptar të Plavë e Gucisë.
Sipas këtyre kujtimeve, rreth vitit 1720, sipas një urdhërese të Portës së Lartë, kajmekemi i Gucisë, njëfar Ejup Begu, shoqéruar prej një komesioni dhe nën mbrojtjen e forcave ushtarake, shkoi nëpër katundet pranë kufirit me Malin e Zi në zonën në veri të Plavës.
Në Polimlen, Meshnicë, Ullotinjë e deri në Murinë - Velikë, ai përcaktoi tokat dhe kreu instalimin e 300 familjeve malazeze, të porsa ardhura nga Mali i Zi.
Në prani të një përfaqsuesi të qeverisë së Malit të Zi, të dërguar posaçarisht nga Cetinja, u bë dorëzimi i tokave me të gjitha formalitet zyrtare. Familjarve të kolonëve iu garantua paprekshmeria dhe mbrojtja.
Administrata e vendit në këtë mënyrë zbatonte vullnetin dhe dëshirën e sulltanit që tregonte "merhamet " ( mëshirë ) dhe bamirësi ndaj popullit të varfer të Malit Zi.

-- Kësaj radhe fshatarësia e pat humbur durimin. Në krye të fshatarsisë doli bajraktar RAHMAN BASHULI, i cili ngriti në kémbë katundet Vuthaj , Martinaj, Hot, Nokshiq dhe Pepaj me Arzhanicë. Kajmakamit në Guci iu kërkua që ta kundershtonte qeverinë dhe sulltanin për vendosjen e malazezëve në tokat shqiptare, sepse ato "toka të lira ", siç quheshin, duhej t' i ndaheshin "memleqetit fukara " ( popullit të varfer ).
Gjithashtu u kërkua që shqiptarëve t' u jepshin edhe shumë toka të tjera, që i kishin përvetsuar bejlerët dhe agallarët përmbrenda "shehreve ", të Plavës e Gucisë, si dhe përreth tyre.
Të revoltuarit kërcënon se, në rast se kërkesat nuk do të merreshin parasysh, do të shpërthente kryengritja.

-- Kérkesat e paraqitura nga RAHMAN BAJRAKTARI e tronditën Beun kajmekam.
Sipas urdhërave nga qendra ai vendosi "idarei yrfije "( shtetrrethim ) në krahinë dhe me anën e " zaptinjve, kurdunëve, asqerëve dhe nizamëve " ( d.m.th. policisë, xhandarmerisë dhe ushtarëve të kufirit ) filloi ndjekjet, veçanarisht ndaj Bajraktarit rebel.
Shumë njerzë u kapën dhe u "syrgjynosën " ( internuan ), por Rahmanin nuk e shtinë dot në dorë. Mbasi qëndroi disa ditë i arratisur në mal, ai bashkoi rreth vetes afro 1000 burra nga fshatarësia e "memleqetit "dhe në befasi sulmoi " hyqymetin " ( nënperfekturën ), si dhe garnizonin ushtarek në Guci.
Me kryengritësit u bashkuan edhe shumë Gucjanë, të cilët ndihmuar në kapjen dhe djegien e ndërtesave të " hyqymetit ", të komandés së garnizonit dhe të sarajeve të kajmekamit.
Gjatë luftimeve u vra i biri i kajmekamit, Zenel Begu, së bashku me disa rojë dhe një " çaush zaptinjësh' ( police ) . Pas sukseseve të para rreth 3000 kryengritës iu drejtuan viseve ku ishin instaluar kolonët malazezë. Në Polimlje e Meshnicë ata dogjën banesat e tyre.
Situata u stabilizua vetëm pas ndërhyrjes së forcave të rregullta ushtarake dhe bashibozuke të dërguara nga vise të tjera. Gjatë shtypjes së kryengritjes u kap edhe Bajraktar RAHMANI, i cili u dënua me vdekje dhe u ekzekutua në trekëmbësh përpara " hyqymetit "në Guci.

--Shtypja e kryengritjes nuk e shoi revoltën e popullit. Njëtjetër kryengritje edhe më masive se e para shpërtheu pas 3 vjetësh. Në të morën pjesë gati të gjithë fiset e Krahinës. Në krye të saj u vu një farë OSMAN MEDUNI nga plava.
Osmani pati dalë si tellall katund më katund, në mal e në fushë, duke propaganduar drejtsi në pronësinë e tokës. Fjalimet e tij atakonin bejlerët sundues, por edhe agallarët që posedonin çifligje. sipas OSMANIT, ata grabisnin edhe të ardhurat e bjeshkëve, të pyjeve dhe të vakëfeve.

--Gjatë revoltimit të përgjithshëm populli rrethoi " hyqymetin " në Guci. Njerzit bërtisnin: " Duam token ", "RAHMAN BAJRAKTARI ka pasë hak ! " ( të drejtë ), " Poashtë begu, agallarët dhe hajdutët ! ". Kajmekami doli t' i fliste turnës që të shperndahej, por pa rezultat. Sharjet iu drejtuan atij vetë dhe qeverisë.
Në rrëmujë e sipër dikush nga populli e qëllon EJUP BEGUN me një " topanxhe silahi " të asaj kohe, të quajtur " XHEVERDARE ", duke e lënë të vdekur. Pas vrasjes së kajmekamit i gjithë populli sulmoi shtëpitë e bejlerëve e të agallarëve në Guci dhe në Plavë dhe u vuri zjarrin. Sipas gojëdhanave, për shtypjen e kësaj kryengritje, ku morën pjesë 6 mijë vetë, autoriteteve osmane iu deshën 3 muaj.
Drejtuesi i kryengritjes OSMAN MEDUNI, pas shtypjes së saj, u detyrua të arratisej në Mal të Zi, por malazezet e dorëzuan atë në Guci. Kajmekami i ri SHAHSIVAR BEGU e vari OSMANIN në trekëmbëshin përpara "hyqymetit "një ditë pazari, që ta shihte i gjithë populli, por në vend të frikës aty, në mes turmës të njërzve të mbledhur, u ndie një këngë, që më pas do këndohej me LAHUTË nga Lahutari i vendit BILKO BELIJA:

" Xheverdarja kërcet në Guci,
Na u vra begu me zapti,
Na u vra begu dhe biri i tij,

Xheverdare me një harbi,
Me nji harbi e dy kubure,
Aferim, O Rahman Deliii,
Rahman Deli e Osman Deliiiiiii !

--Pas shtypjes së dy kryengritjeve Porta e Lartë e pa të nevojshme të përforconte forcat e armatosura në Plavë e Guci, kështu që bejlerët dhe çifligarët e kapën përseri situatën, kurse populli, me gjithë përpjekjet që bëri, nuk mundi të përfitonte asnjë pëllambë tokë tjetër.
Natyrisht, udhëheqsit feudalë - bejlerë përdorën lloj - lloj " marifetesh " dhe më pas që, me kir a pahir, shumica e popullit të shkonte mbas tyre, por ndihmën më të madhe atyre ua jepte qëndrimi agresiv i malazezëve fqinjë, i cili rrënjosi gjatë disa shekujve një armiqësi të egër, ku mbizotëronte shpagimi i "gjakut për gjak ".

-- Në vazhdën e konflikteve për tokë, në vitin 1886 në Plavë ngjau edhe vrasja e Shaqer Beut. Sikurse tregonte Hoxhë Nokshiqi, "nji i quajtur SELMAN DESHA nga Plava kish një arë buke ( tokë 3 dynymësh ) në katundin e quajtur Brezovica e poshtme. Afër ndodhej nji çiflik prej 5 ha i Shaer Begut, të cilin e punonte me hasilatin përgjysëm vet Selman Dasha.
E tue kenë për afër ktyne nji nga raja malazeze, Millutin Gali, ven dorë mbi çiflikun e beut ( natyrisht me autorizimin po të beut ).

-- Kur Selman Dasha informohet se beu e nxori nga toka dhe çiflikun në qesim pune ja nep Millutinit, për shkak se Millutini i paska sjellë beut një qypë me gjalpë, për t' u skjaruar i shkon Sheqer Begut në dyqan nji ditë pazari dhe e pyeti rreth ndrrimit të çipçiut.
Beu i përgjigjet ashpër dhe shton se prej bujkutmalazias ka ma tepër interese sepse në çdo javë malziasi do t' i sjellij nga një qyp me tlyen. N' atë përgjigje Selman Desha nxjerrë kuburen nga brezi dhe e vret Sheqer Begun, që ish i pari i Plavës.
Kushrini i tij Shasivar Begu, kajmekam në Guci, për të shue shamatën, mbas pak kohe i banë falje gjakut zyrtarisht Selman Deshës.
Aty e mbrapa bejlervet u ra prestigji dhe megjithëse ishin n' udhëheqje, popullin filluan ta kenë frigë. "

10. Kundershtimi masiv i reformave të Tanzimatit në vitet 1864 - 1867

-- Në kohën kur rreziku nga Mali i Zi rritej vit pas viti, mbi popullsinë e Plavës dhe Gucisë u shtua presioni edhe nga autoritet osmane, të cilat në vitin 1864 kishin filluar nga zbatimi i reformave të Tanzimatit.
Keqësimi i gjendjes që sillte zbatimi i këtyre reformavepërcaktoi qëndrimin negativ të popullit shqiptar ndaj tyre në të gjitha viset ku ai jetonte, përfshi edhe Kosovën.
Në këtë kuadër, sikur në shumë treva shqiptare, edhe në nahijet e Gjakovës e të Pejës, përballë imponimit për të pranuar reformat, e gjithë popullsia u vu në gatishëmëri për një lëvizje masive.

-- Në këtë lëvizje nga paria e Gucisë morën pjesë OSMAN OMERAGA dhe BALI DEMA, kurse për Plavën, MON aga SHEHU, ZEQ FERI dhe ADEM SHAHMANI. Në lëvizje aderoi edhe ALI BEG GUCIA, ndonëse nuk u prononcua personalisht si pjesëmarrës. Me ndihëmen e tij paria kryenëgritse e Plavë e Gucisë hyri në bashkpunim me parinë e Krasniqes dhe të Gashit ( BINAK ALINË me shokë ).

-- Rreth 4 mijë burra të armatosur, për t' i bërë presion Portës së Lartë, zunë QAFAT e ÇAKORRIT dhe të DIELLIT.
I ndodhur përballë një konfrontimi serioz, mytesarifi i Pejës u detyrua të pranonte trensmetimin në Stamboll të kërkesave të kryengritësve që këmbëngulin :)
a - të suprimohej administrata e taksave të reja,)
b - të përjashtohej detyrimi ushtarak simbas urdhëresës së re, madje, )
c - të hiqeshin edhe disa taksa që ekzistonin para reformave të Tanzimatit në malsitë.

-- Gatishmeria e masave fshatare të nahijeve të Gjakovës e të Pejës për të kundërshtuar reformat me armë me sa duket pati efekt, sepse zbatimi i tyre në këto vise u zvarris. Sikurse kujtonte Hoxhë Nokshiqi, në pranveren e vitit 1867 kajmekami i Krahinës u njoftua telegrafisht në Guci se " çeshtja e reformave të reja të shtetit do të vendoset pjesërisht në vilajetet, me qetësinë më të madhe "...

-- Por ndërsa Porta e Lartë priste kohë më të pérshtashme për të forcuar pushtetin mbi periferitë e Perandorisë, dobsinë e saj po e shfrytëzonin shtet sllave me Rusinë në krye.