KUSHTRIMI U DHA

29 gusht i vitit 1910 kur Dedë Gjo Luli i Hotit, Mehmet Shpendi i Shalës dhe shokët të tjerë kaluen kufinin, tue lanun trollin e të parëve për të dalë në Mal të Zi,asht dita e fillimit të përpjekjeve aktive për kryengritjen e armatosun kundër sundimit turk.Kur kaluen kufinin ata dhanë nji batare pushkësh për të tregue se ato flakë pushke do të përhapej nëpër gjithë Shqipninë.Edhe prej Grudet flamuri të Tringës mori rrugëb e arratisë Kol Kurti me 10 shtëpi.Pra kushtrimi u dha!E mbarë malësia nisi me u pregatitë për kryengritje të armatosun.Më 24 mars 1911 malësorët u çuen disa me armë e dasi pa to veç sëpata e kmesa.Kryengritja filloi .Krismat e pushkëve banë me ushtue malet e me gjimue anë për anë luginat e Malësisë së Madhe. Malësorët tanë në befasinë ma të madhe, porsi sokola , sulmuen portat e kazermat turke. Vendpërqëndrimet ushtarake në atë krahinë, të cilat e muerën me humbje mjaft të randa për anmiqtë , e të lehta për vete.Pushtimi i tyne ju dha dorë me armatosun vendin ma mirë e me pasun municion ma shumë, me pasun fuqi zjarri ma të madhe për sulme e përpjekje ma të forta .Kështu u zbatue fjala e Tringës sonë dhe porosia e Dedë Gjo Lulit: me u armatosun anmikun .Numri i luftëtarëve me pushkë u shtue mjaft, pothuejse aq sa burra kishte malësia, që në shtatë vjet e në shtatëdhjetë vjet.Prej krejet e në fund Lugina e Cemit u ndez si të shpërthente prej toket vullkan.Anmiku në panik; kush nuk u vra , u dorëzue ose ua mbathi kambëve dhe malësia për katër ditë çliroi vendin prej turkut e qe në gjendje me i ra Tuzit të cilin mbasi e rrethoi në të gjitha anët. Me datë 28 mars 1911 e sulmoi në të gjitha drejtimet dhe e çliroi nga zgjedha.U blokue lagjja e Shipshanikut në veriperëndim të qytetin;rruga Shkodër-Tuz u pre Kryengritja përfshiu një trevë mjaft të madhe, që shtrihej prej Tuzit e deri në Dri dhe prej Koplikut deri në Guci.Tringa nuk qe arratisun me grudasit e tjerë në Mal të Zi por kishte ndejun në vend për të veprue për organizimin e kryengritjes për të sigurue armë e ushqime për të hetue vendosjen e gjendjen e forcave turke dhe për të hetue vendosjen e gjendjen e forcave turke dhe për të mbledhë të dhana të tjera që ju dojshin kryengritësve.Tue u mbështetë në organizimin ushtarak tokësor të burrave ajo krijoi njisitet e grave për veprime të ndryshme.Ajo i ndau ato në grupe luftimi zbulimi apo hetimesh si i quenin ato për ndihmë dhe për mbajtje fishekësh e ushqimesh.Tringa pat krijue edhe grupin e grave që do të merreshin me varrimin e të vramëve.Qysh ditën e parë të shpërthimit të kryengritjes ajo rroku pushkën dhe krahas me burrat luftoi kundër anmikut tue u dallue qoftë për guxim qoftë për mprehtësi.Me luftëtarët e tjerë sulmoi në Deçiq dhe e shikoje ku ishte rrezilu ma i madh.Nuk merrte vesht se mund ta shponte plumbi,por vikatte ‘përpara vllazën!’,’bini burra!’ dhe delte në krye të luftëtarëve pa përfillun rrezikun.Malësorët merrshin edhe ma shumë guxim prej saj dhe grave të tjera që merrshin pjesë në luftim dhe kalojshin në sulm të papërmbajtun.Lekët e malsisë porsi petrita i ngjiteshin të përpjetës së Deçiqit, pa u vu vesh plumbave që anmiku derdhte si breshën mbi ta ‘I gjalli e merrte stafetën e shenjtë të lirisë prej dorës së dëshmorit dhe tue gufue gjak e zjarm ngjitoj me të gjithnji e ma nalt drejt majës’, deri sa ma në fund Prel Gjeka , megjithëse i plagosun randë u ngjit deri në majë të Deçiqit dhe nguli flamurin mbi llogoren e fundit të turqve e aty mbaroi për të ,os u çue ma kurrë .Ai ra nënhijen e flamurit që më datën 6 prill 1911 për herën e parë mbas vdekjes së Skenderbeut në zjarrin e luftës për liri i ngrit në Deçiq dhe valviti i lirë në një cep të tokës arbnore të rimun me gjak fatosash.
Përpjekja e parë e Malësisë së Madhe për lirinë e Atdheut u kunorzue me nji epope të lavdishme dhe kështu ju shtue nji faqe e lavdishme fondit të artë të historisë sonë kombëtare.Me gëzim të pakufishëm e përshëndetën luftarët naltsimin e flamurit me të shtime pushkësh, ndërsa turku gjuente me tërbim Deçiqin me top prej kalasë së Shipshanikut, por predhat binin andej e këndje përrojeve pa shkaktue dam.Gjatë kësaj kryngritje shqiptare në ballë tëluftës printe tue valvit flamuri i kuq me shkabën dy krenare, flamuri i Skëndebeut nën hije të të cilit trimat shqztarë tue luftue hidheshin si të ishin në darsëm tue gëzue! “...trumat shqyptarë, tue luftue hidheshin si të ishin në darsëm tue gëzue!”,..Malësorët e shihnin simbolin e kombit të vet pëthidhej i lirë në ajrin e pastër të maleve tona në zjarrin e luftës tue ju pri luftëtarve kah fitorja e lavdia sikur u printe me Skënderbeun .Ngritja e flamurit nxjerr në pah edhe qëllimin, pikësynimin apo objektivin e kryngritjes:lirinë e atdheut për të cilën ishin të zhuritun zemrat e malësorëve tanë trima dhe e gjithë popullit shqiptar.Të marrunit e Deçiqit u kremtue edhe me nji gëzim të posaçëm:për luftarët u shtue nji drekë; u prenë shumë bagëti e u ba shenllëki madh.Tringa vetë dha nji ka për ta premë dhe nji tjetër Nora, e kështu me radhë”..Gosta kje e madhe e shumë lot e derdhën prej gëzimi e prej përmallimit”.Luftarët e ramë dëshmorë në këtë ndeshje u mbartën me vigje nën kujdesin e Tringës e të Nortës të cilat, tue i vendosun për së mbarit e tue u fërkue sytë u thoshin:”Shihni edhe ju bajrakun e lirisë, se për kët bajrak ju ratë;do ta keni ma të lehtë dheun e vorrit!”.Në gjendjen e krijueme nga shtrimja e kryengritjes dhe spastrimi i forcave turke pothujse tanësisht prej të tanë Malësisë së Madhe udhëheqësit e mendes e të pushkës së kësaj lufte të mbledhun në Cetinë, me 30 mars 1911, përpiluen edhe nënshkruen nji memorandum që ua drejtuen fuqive të mëdha.Ky memorandum njihet me emnin”,,Qyshket e Malësorëve”.Ai qe shkrue prej Luigj Gurakuqit në gjuhen shqipe e frengjishte dhe ju dorëzue për faqësuesit francez me porosi që t’ua jepte edhe të gjithë përfaqësuesve të shteteve të tjera në Cetinë.Nji kopje i qe dorëzue drejtpërdrejt qeveris së Kral Nikollës.Me anën e këtij memorandumi udhëheqësit e kryengritjes në emën të të gjithë popullit shqiptar në pesë pika kërkojshin autonomi të plotë për të katër vilajetet që përfshijshin shtrimjen tokësore të popullsisë shqiptare nën zgjedhën turke simbas ndarjes administrative.Por turqit e rinj menduen me e shtypun me hekur e zjarr kryengritjen shqiptare.Ata nisën në Shqipni gjeneralin famëkeq Shefqet Turgut Pashën.Ai në krye të 23-mijë ushtarëve ,mbërrinti në Shkodër.Në një mbledhje me parsinë e qytetit,për t’u mburrun,tha:si Shkodrën, ashtu edhe malësinë me të kërsitun të dhambëve do ta shtroj.Nji i pranishëm i padurushëm ja priti”..pak ma me të matun, pse në kjoftë se këtu nuk pickoi asgja vendi atje asht i mbushun me anxa. E drue se nuk ndahe pa u thumbue!”Dhe ashtu i duel.
Malësia me të madh e me të vogël . me të rinj e me pleq , me burra e gra në kambë si nji trup i vetëm dhe i vuni pushkën tue krijue kështu nji epope të lavdishme në vargun e përpjekjeve të popullit shqiptar për liri Në Fushë të Kosovës dhe në Luginën e Cemit u luejt prologu i mëvehtësisë së kombit tonë.Tanë Evropa u mahnit me qëndresën shqiptare, u shtangën anmiqtë përpara luftës heroike që bajshin bijtë e shqipes.Nji përleshje e tillë, kryenkreje e popullit tonë që në kohë e Skënderbeut,nuk ishte pa;lufta kundër turkut u ba nji luftë popullore, për të cilën u flijue gjithshka;pasuni e jetë;u morën parasysh të gjitha vështirësitë vuejtjet e mungesat që sjell gjendja e luftimit.Kjo ndodhte se fryma e Skënderbeut jetoi ruejshin guximin dhe fuqinë që patën tregue në kohët e vjetra nën Skënderbeun.Edhe pse luftuen fill vetëm pa ndonji ndihmë nga jasht ata i mundën turqit dhe e shtrënguan qeverinë turke t’u japë autonominë.Por lufta nuk zhvillohet vetëm në front ajo asht e vështirë dhe e ndërlikueme edhe në mbrapavija.Mbajtja nalt e moralit furnizimi , zbulimi mbartja , mjekimi etj.janë domosdashme.Pa to fonrti nuk ka jetë nuk mbahet.Grueja shqiptare në çdo kryngritje e sodomos në atë të vjetit 1911 i ka plotësue këto detyra me nder e lavdi të pashoqe dhe njikohësisht ka marrë pjesë të gjallë në luftë me armë në dorë bashkë me burra, krahas tyne e asnjëherë mbrapa.
Tue fillue prej gushtit 1910 për t’i shpëtue terrorit turk, shumë malësorë kishin lanë trojet e veta dhe ravgojshin nëpër Mal të Zi.Para fillimit të kryengritjes së armatosun, në Potgoricë e vende të tjera të Malit të Zi u shifshin shumë gra e vajza malësore.Por që në ditët e para të kryengritjes atje mbetën vetëm plaka, vajzat të vogla e fëmijë ndërsa të gjitha gratë e afta, të kambës e të dorës vrapuen të vllaznit e burrat, në ndihmë të tyne me luftue së bashkut , krah për krah me ta, ose edhe me krye detyrat , e mbrapavijës, për t’u shërbye luftëtarëve me bukë ujë mbartje mjekim, lamje e qepje të veshmbathjes e të tjera punë aë ka lufta.Në këtë flakë që anë për anë pershkonte malësinë jepte kontributin e vet shumë të çmueshëm për kryengritjen e fillueme edhe grueja e kësaj krahine.Në tansinë e kësaj lufte kundër pushtuesit turk spikat fytyra e grues malësore shqiptare , të prime prej Tringës e Norës.Populli i ka përjetësue në kangë e veta këto shtojzavalle:

“Po lufton populli i malësisë;
Hot e Grudë janë të Shqipnisë.
Po luftojnë burra e gra,
Askush turrin mos m’e nda.
Po luftojnë gratë e malit,
Nore Kolja e Tringa e Smailit
Norja e Hotit, Tringa e Grudës,
Flakë për flakë në grykë të hutës.
Kush si ka kto sokolesha,
Të gjuejn me plumb, të vrasin me pesha.
Kur lufton Palinë Prelë Nika
Me ato gra e me ato çika
Kund asqer në Hot s’mund hika...

Ato mbajshin e mjekojshin të plagosunit, kujdeseshin për gjithshka lypej për vorrimin e të vramëve, deri në vijë të parë ose në pritë ju çojshin luftarëve bukën, ujin fishekët.Nën drejtimin e Tringës një pjese të luftarëve ju pregatitje ushqimi në shpellën e Obodit, që ndodhent në Sukën e Grudës. Një ditë, një numër grash të ngarkueme me bukë kishin marrun rrugën në drejtim të pozicioneve , ku luftohej me shumë ashpërsi.Turqit i diktojnë prej të prej së largu dhe i gjuejnë me top .Po gratë dijnë të manovrojnë, të shpëtojnë vetë e ushqimet.Vetëm nji , Mare Ujkja, mbet e plagosun.Shpella e Obodit asht nji fortifikatë naturale, e futun në thellësi të malit horizontalisht.Vetëm nji rrugë dhish të çon te gryka e saj.Në të kanë qenë vendosun një pjesë e rezrvave ushqimore dhe, si me thanë , nji spital fushor i thjeshtë, ku u mjekijshin luftarët e plagosun lehtë.Të plagosunit randë me kafshë ose vigje, nëpër Dinoshë ose Malin e Kakarriqit, i çojshin në spitalin e malësisë në Podgoricë, ku u mjekojshin.I gjithë ky shërbim kryhej pothuajse krejt vetëm prej grave.Në spitalin e Podgoricës kanë qenë të shtrueme edhe gra të plagosuna në luftime.Shumë prej grave janë dallue në liftime, sikurse Tringa në Deçiq e në ndeshje të tjera.Nore, Kolja edhe ka qenë plagosun.Por ka pasun edhe bija të tjera malësie që e kanë la me gjak tokën arbënore si e reja Llesh Nikës e shumë të tjera.Ato jo vetëm se bajshin luftë krahas me burrat i furnizojshin e kryejshin detyra të tjera luftarake, por mblidhshin e grumbullojshin trofetë, grumbullojshin në lamën e luftimit sendet që ju duheshin kryengritësve, lehtësojshin peshën e luftarëve, që këta të kishin mundësi jo vetëm me luftue ma mirë por edhe me manovrue ma lehtë, me e ndjekë anmikun.Për pjesëmarrjen masive të grave në këtë kryengritje ka qenë folun shumë edhe jashtë vendit , në shtypin e huej e shqiptar, sidomos kreni të madhe ngjallte kjo gja në kolonitë shqiptare.
Gazeta shqipe e Stabollit’’E vërteta’’në Nr 2, viti I, mars 1911, tue pasë marrun lajmin nga nji fletore turke, boton artikullin’’Trimnesha gr malësore’’ në të cilin shkruente:
Pas lajmeve të veçanta që kemi , u vërtetue se midis kryengritësvet malësorë gjenden dhe gra të armatosuna si burrat, dhe luftojnë me trimni dhe inat ma tepër se burrat , tue dashun ma mirë vdekjen se të kthyemit mbrapa,.
Nji veteran që aso kohe jetonte në Amerikë, nëkujtimet e tija shkruen:’’Kur në Malësinë e Madhe shpërtheu kryengritja e vitit 1911 ‘’Atllantis’’gazetë që botohej në gjuhën greke, filloi të botonte lajme të hollësishme për zhvillimin e kryengritjes kundër turqve.Në një artikull me titull ‘’Amazonet shqiptare’’gazeta vinte në dukje trimërinë e krzengritësve dhe të grave amazone shqiptare, që luftonin përkrah burrave e vëllezënrve të tyre’’.Natyrisht ky artikull bani bujë në të gjithë shqiptarët, si edhe në lexuesit e tjerë, e u ba e njoftun në atë kontinent e në shtypin botnor se burri e grueja në Shqipni jo vetëm se jetojnë e punojnë së bashkut, por edhe luftojnë së bashkut.Pjesëmarrja e grave në këtë kryengritje ka frymëzue edhe artistët e huej si , fjala vjen piktorin Biankini për të pikturue tablo piktura të bukura , që kur i shef sot të ngjallin admirim e mallëmgjim për veprat e kryeme prej bijave të këtij trualli ysh nga mbrapavija e deri në vijën e parë të zjarrit .Poeti popullor kështu e ka skalitë fytyrën e grues malësore:
Kurr s{po shkilet kjo Shqipni!
Msu në bor’ e msu në shi
Qesin gratë me pushkë për sy,
Si asqeri talimxhi’’.
Për qitje të përpiktë, për ‘’pushkë vrastare’’si i quejshin atëher , janë dallue Tereze Mirashi dhe Bere Lacja e shtëpis së Gjeto Markut, nga Hoti. Gjatë provës së vështirë që kaloi malësia , Tringa, e pajisun me virtytet e nalta të grues malësore:guxim, durim e vendosmëni, i ka krye pa u lëkundun detyrat e veta të luftës për pavarësi të atdheut. Shumë e shkathët , shumë e mpreftë dhe e papritueshme, ajo ka qenë shembull jo vetëm për të gjitha gratë, po ku e ka lypë puna edhe për burrat.Hidhej pa matun gjatë në rreziqe, ishte kambëngulëse në kapërcimin e vështirësive, sa që nuk ja kalonte as grue as burrë.Nji ditë , mbas luftimit, ndërsa po rrinte me Noren, u afrue Dedë Gjo Lulit dhe me buzë në gaz u tha:
----Ju të dyja më ngjan se doni me dekë bashkë me vllaznit tuej për këtë Shqipni.
Tringa ka kthej aty për aty:
-----S’dahena vllaznish, as s’e lëshojmë Shqipninë pa dekë
Tue çmue trimninë, squetësinë e vendosmëninë e kësaj kreshnikje, Dedë Gjo Luli e ngarkoi Tringën që të merrej me zbulimin, hetimin dhe lajmimin.Këtë detyrë kaq të vështir[ e të randësishme ajo e kreu me nder.

Malësia e Madhe shtrihet qysh prej Koplikut e Përroi të Thatë në jug e lindje, prej Qafës së Pejës e Vermoshit në verilindje e deri afër kështjellës së Medunit në veriperëndim e te Ura e Rrazhanicës në perëndim , tue përfshi edhe fushën e Tuzit në jug.Përmes kësaj malësie rrjedh nji lum; i vogël me ujët; kthjellët e të ftohtë si akull—Cemi.Cemi asht nji lum; i rrëmbyeshëm malor, ose në verë nji përrue i madh.Tue ra në fushë, midis Tuzit e Podgoricës, ai merr drejtimin kah perëndimi, ku bashkohet me Moraçën.Cemi formohet nga dy degë që takohen në Tamarë.Në rrjedhjen e sipërme të Cemit gjendet Kelmendi, ma poshtë , në të djathtë Triepshi, në tëmajtë Hoti e Gruda; tue ra në fushë, lumi le në të djathtë Dinoshën.Shtrati i Cemit,zemra e Malësisë së Madhe, reth të cilës janë shtjellue pothuejse gjithë ngjarjet ma të randësishme historike të asaj krahine, Përveç shumë vanave e kalesave në ngushtica, për kapërcimin e njerëzve dhe --------

Të bagëtive janë ndërtue nga vedasit edhe disa ura si ajo e Tamarës, e Lemajës e Dergajes e Dinoshës dhe në fushë ajo e Rrzanicës , e cila lidh udhën e automobilit Podgoricë-Tuz-Shkodër.Të gjitha katundet e Luginës , së Cemit si ekonomi kryesore kanë bujqësinë, por tue pasë kullota të pasuna, kanë edhe mjaft bagëti. Lugina e Cemit asht vend i ftohtë eka ujë dhe klimë të shëndoshë .Për aq tokë sa ka, asht mjaft pjellore.Përveç drithnave të bukës e të tagjisë, prodhon edhe duhan,li, perime,rrush fiq kumbulla, dardha e mana. Të përmenduna janë bletët.Mjalti i këtij vendi asht i famshëm..Punohet shumë mirë shajaku, me të cilin qepin rrobet kombëtare.Asht i pasun në pyje.Malet e kësaj lugine në shpatet e brendshme kanë ujë dhe gurra.Tokat janë të shpërndame në parcela të vogla dhe shtëpiat janë si të veçueme ose me grumbuj të vegjël, kështu që katundet janë mjaft të hapëta.Kufini i vjetës, afërsisht deri kah viti 1876, midis Malësisë së Madhe dhe Malit të Zi kalonte pra në malit të Komit (2460m, përtej malit Vila(2040m.) mbas malit të Lënerthit(2133m.)përtej Koshticave të Nik-Marshit dhe të Koçës, nëpër mes të pyllit Radeqa, pranë malit Helmi,rrazë Koritës, mbas malit Kazhenik në Gozdec të Triepshit; mandej kufini shkonte drejt perëndimit, kalonte përtej Koçs pranë kështjellës së Medunit, kthente nga Fundnat e Mali i Kakarriqit, përtej katundit Omer –bozhaj drejt fushës të Ura e Rrzhanicës dhe prej këndej kalonte mbas Vllanës, ku , tue ba nji të sjellun në formë harku deri afër Pllavnicës, përfundonte në veri të Liqenit të Shkodrës.Kjo asht afërsisht shtrimja tokësore e Malësis së Madhe përtej kufinit të sotëm, ku flitet gjuha shqipe ku qoftë veshja, qoftë doket e zakonet janë të njëjta, formojnë një tanësi kompakte.
Krahinat ma të largëta të Malësisë së Madhe përtej kufinit politik janë:Koça , Triepshi, Ledina, Luhari, Mali i Kakarriqit etj.me popullsi krejtsisht shqiptare pa asnji përziemje me sllavë.Si qendër tradionale për mbledhjen e kuvendeve të Malësisë së Madhe ka pasë qenë Krevenica e Hotit në Rapshë.Verës shpeshherë kuvendet baheshin edhe në Grecë.Në qershor të vjetit 1911 mbledhja e krenëve të kryengritjes asht ba në Grecë , sepse ishte larg sheshit të Luftimeve dhe e sigurueme nga sulmet e mundshme të befasisht me të ashtrisë turke.Herët Malësia e Madhe ndahej në nandë flamure: Hoti, Gruda ,Kastrati , Kelmendi, Shkreli ,Triepshi, Koça, Luhari e Ledina
Gjatë rrebesheve historike këta flamurë janë ngritë për të mbrojtë trojet dhe nderin e votrave të tyne.Ato kanë luftue si kundër pushtueve turq për të mdalue randimin e dorës së huej në ato anë ashtu edhe kundër lakmive grabitqare të shovinistëve malazez.

Malësia e Madhe edhe përtej kufive banohet nga popullsi shqiptare , të cilët historia e njef për zot të këtij vendi të lamë sa e sa herë me gjak për të mbrojtun kundër sulmeve të anmiqve gjakatarë e grabitqarë ;Nuk ka shkamb as gur ,arë as livadh, mal as vërri që të mos dëshmojnë për luftat e përgjakshme të bame në këto anë me cilindo anmik që u përpoq me e shkelë këtë truell.Sa ujë ka rrjedhun nëpër luginën e Cemit , aq gjak asht derdhun përreth saj.Këtu si në të gjithë Shqipninë , ka sundue ligji e shenjtë:^Kush asht në shtatë vjet e në shtatëdhjetë vjet , din me vdekë për dhe të vet^Ky ligj asht zbatue me rreptësinë ma të madhe e bindjen ma të fortë”Partia krenohet me malësorët tanë, të cilët nuk janë mposhtur kurrë as nga vështirësitë e egra të natyrës as nga sulmet e hordhive të huaja , kundër të cilave kanë luftuar gjatë shekujve, u tha shoku Enver malësorëve të Kelmendit.Me fanatizëm të madh asht ruejtun e mbrojtun liria dhe mjerë ai që ka guxue me e prekë.Malësia e Madhe , si të gjitha malet e tjera të Shqipnisë, nuk i asht nështrue kurrë sundimit të huej.Shqiptari përballë të gjitha sulmeve të fuqishme ka ruejtun të pastër e të paprekun gjuhën e vjetër dhe pushkën , me të cilën ka lindun, dhe nuk u asht dhanë ndryshimeve të kaq shumë shekujve e të aq shumë fuqive...pranon anmikun e i këtyne anëve Mark Milani.
“Historia e Shqipërisë, thekson G.F. Williams asht nji luftë e gjatë shkeljesh, plaçkitjesh dhe gjakderdhjesh .Në kangët e tyne këndohen vetëm lufta e trimnia.Të gjitha shkeljet e Evropës mizore e kanë përfshi kët vend me zjarr e me shpatë.Por shqiptarët jan trima e luftëtarë të fortë Malësori nuk del kurrë prej shtëpisë së tij i paarmatosun.Edhe bariu ruen tufën e vet i armatosun deri në dhambë; lufta ka qenë i vetmi besim i tyne..Ky popull asht shembull ma i mirë për ruejtjen e moralit dhe të meritave të trashëgueme, për fisnikërinë e aftësin e tij.Ndonëse shekuj me radhë ka qenë nën sundime tiranike e përdarëse, ai e mban prapë kryet nalt gjithnji thotë jam shqiptar;qoftë edhe në mes të zjarrit.Trimnia e tij s’ka kufi ;ai e përballon vdekjen dhe fatkeqësinë pa u trembë..Gjaku i shqiptarëve asht gjak burrnie,...Në bazë të përvojës historike patrioti 90vjçar Kolë Marash Pepaj shprehu mendimin e mbarë malësisë me fjalët: ,,Shqiptarin nuk e ka qitë lokja prej barkut ,por huta prej çarkut,,.Por Evropa e qytetnueme, me drejtësinë e saj të shtrembët e ndau nji pjesë të kësaj krahine, si e thotë Mjeda,,ç’ka natyra vetë përpoq,, prej gjinit të Nanës Shqipni.Në Luginën e Cemit kanë ushtue gjithmonë kangët e trimnisë të këndueme me lahutë etë ndigjueme me andje prej moshës së re.Ato bashkë me tregimet burrnore kanë kalue trashigim brez mbas brezit dhe si nji amanet i brezave të kaluem për brezat e rij, kanë shkue tue shtue visarin kombëtar, tue pasunue brezi-brezin,tue përpjetësue herojtë dhe ngjarjet heroike që kanë mbërrijtun deri në ditë të sotme, për të cilën krenohemi dhe si e vë në dukje shoku Enver,,ne duhet të punojmë akoma më shumë për të rrënjosur në popull, si domos në rininë tonë ,virtytet e larta të malësorit, natyrisht ,,duke luftuar zakonet e kota,, të mbetuna si ferra në jetën e pastër të maleve tona.Në ato kasolle të vorfna ose shtëpi përdhese ndejun rreth votres kambëkryq ose në trupica, me dritë drush ose pishet , e rrallë vojit të gurit, të rijtë,djem e vajza, që tue ndigjue të vjetrit, edukoheshin me virtytet e mira të popullit tonë, kanë mësue se si të ruejn krenarinë kombëtare, gjuhën pushkën,trimninë,dashuninë për liri e nderën, krenarinë për shqiptarizmin dhe urrejtjen për anmikun,Nga kjo shkollë pa libra, pa shkrim e këndim,asht ruejtun kombi ynë në mes të stuhibe shekullore dhe janë edukue brezni mbas breznish, tue i thye brinjët kujdo që ka ndërmarrun me ua prekun ,,të vetëm,,
Udhëheqës i partisë e i popullit tonë;shoku Enver Hoxha, tue bisedue me malësorët e Kelmendit ka thanë:,,Ju malësorëve ju karakterizohen zgjuarësia,burrësia , guximi, ndershmëria dhe patriotizmi i lartë,,Malësori jo vetëm ka mbrojtë,,të vetëm,, por ka ndihmue sa e sa herë edhe fqinjët për të fitue lirinë me luftë kundër pushtuesit turk.Kur më 1876Kuçi bani kryengritje për të hequn qafet robninë, Turqia u dha urdhën shqiptarëve që të vendoseshin në katudin Rahojë, sipri kresë Kuçit,në mënyrë që malazezët ta kishin shpinën shumë të pasigurt dha kështu të mos mundshin me ba luftë.Por shqiptarët , nën komandën e Ujk Gilës së Kelmendit, nuk ju bindën urdhnit.Udhëheqësit ushtarak malazez Mark Milani ju lut atyre që ta ndihmonin, tue mos i ra Kuçit, që kështu të kishte dorë të lirë për të sulmue garnizonet turke.Ata e mbajtën fjalën dhe nuk banë anji hap përpara.Malazezët me sulm të gjithanshëm çliruen vendin qysh prej Kuçit e deri në Podgoricë dhe i tanë ky fitim asht krye në saje të shqiptarëve, të cilët, pohon Mark Milani.,,do të kishin mujtun të gjithë Kuçin me e djegun pa shti pushkë, dhe këtë për e lëvizun të gjithë ushtrinë që kanë pasun;vetëm njiqind ushtarë po të lishin dërgue drejtë Medunit e Kështjellës së Senicë, sa me me pre rrugën, asnji ushtar i emi nuk do të kishte mujtun me u kthye ma në Kuç, por do të na u donte me shkue në Piper, kurse popullit tonë me qindrue në robni...,,Në fillim të shekullit tonë ,Vuksan Gala iGrudës, i cili gjithë jetën luftoi kundër turqve, në çastin e fundit, para vdekjes, tha ,,Më varrosni në majë të Sukës së Grudës se as mbi vorr s’dua të më shkelin kamba e turkut,, Ja me këtë ndjenjë krenarie dhe atdhedashunie ka luftue shqiptari me armë në dorë dhe ka mbrojtun ndër shekuj trojet e veta, ato troje, ku sot valon krenar flamuri i Shqipnisë së lirë socialiste, të cilin e mban nalt Partia jonë e Punës.

Nji komb trim e luftëtar, si kombi shqiptar, nuk ka se si të jetë dhe të qëndrojë trim e luftëtar ,vetëm me burrat, në qoftë se edhe gratë nuk janë po aq trimnesha e burrnesha me plot kuptimin e fjalës, sepse në prehnin e tyne e me gjitë e tyne janë rritun e rriten ata burra , që mburojë i kanë ndejun e i rrinë Shqipnisë.Nana luen nji rol të dorës së parë për edukimin e fëmijve me guxim e burrni, me urrejtjen për anmiqtë e të keqen , me virtyte të nalta të atdhedashurisë.Gratë këtu janë po aq trime sa edhe burrat, dhe kamba-këmbës nuk u janë nda atyne kudo e kurdo ka qenë puna me luftue e qindrue për nder , liri e Atdhe.Që në djep malësoret u kanë ngulitun fëmijëve të vet, thellë në zemër ,dashuninë për vendin , për trollin e të parëve, u kanë mësue me ederdhun gjakun për të mos me u ba rob i kujt, mos me durue turpin; ato i kanë edukue fëmijët me virtyte e mira të të parëve të vet. me nderën e burrninë, dashuninë për liri, urrejtjen e lirisë së vendit,kallzonin ngjarje të ndyshme burrnie e trimnie Fëmijët e edukuem me kët frymë, kur janë rritun, kanë shkue ballëhapët mbas gjurmave të të parëve tue ua zbardhun faqen atyne edhe në vorr,sepse brezat e rij që rriteshin jo vetëm që dojshin që t’u shembëllejshin atyne, por po ta qitteiasa,edhe me ua kalue e me u këndue në kangë, si ata, me u përmendë në kallëzimet si ata. E kjo i gëzonte së tepërmi nanat e tyne..Edhe Dedë Gjo Luli kështu asht edukue Tregohet se e shoqja e të ungjit,Dilë Hasanja, nji grue e fortë, trimneshë dhe e squet , bijë prej katundit të vjetër të Kastratit e rriti dhe e edukoi jetimin me këtë frymë.Deda asht edukue gjithë rinia e Malësisë së Madhe, brez mbas brezit.
Jo vetëm kaq .Si kudo në vendin tonë, malësoret e Malësisë së Madhe kanë marrë pjesë krahas burrave si në përpjekjet për jetesë,ashtu edhe në luftat për të mbrojtun Shqipninë kundër anmiqve që kanë dashtun t’u shkelin vendin e trashëguem prej të parëveGratë e kësaj ane,në mungesë të burrave, simbas zakonit të vendit, kanë mbrojtun kambën e tyne, kështu që në asgja, në asnji përpjekje nuk kanë mbetun mbas burrnimit, e shpesh edhe në kuvendë kanë marrun pjesë me ata.Në malësin të Madhe ndihen plot tregime e kangë popullore edhe për heroizmin e grave.Tregohet se rreth vjetit 1850 malazezët ranë në Koritë, për të plaçkitun gjanë e gjallë të malësorëve .Atje ishte ndodhë Ismail Hasani i Triepshit me nanën e vet, Bjeshkën , bijë prej Koçës, dhe dis të tjerë.Porsa hetohet ardhja e malazezve, qitet kushtrimi dhe burra e gra u dalin përpara te mërizat e Muçës, ku filloi përleshja.Bjeshka plagoset ,randë në krahun e majtë.Kësaj përleshje të Ismailit me gjithë nanë që u kap gjoku për gjoks me anmikun , populli qysh atëher i pat thurrun kangë, që këndohet edhe sot:

Krisi pushka në Kazhenik,
Malazezë ranë në Koritë;
Paskan ra ku kanë zakonë,
Me marrë dhen e thye kumbonë;
Me kadalë se e kanë të zonë:
Smail Hasan me tagan në dorë,
Nanë e djalë se ç’po luftojnë.
..................................................
Shumë e kanë dashtun malësorët ^të vetën^

Tregohet se kishte shkue te Knjazi në Cetinë, si mysafire, nji vajzë malësore,Vajza ishte veshun thjesht , mirë e bukur, me xhubletë,opinga lëkuret, pështjellak etj.Knjazi u tha shtëpijakëve që t’i pritshin nji palë rroba malazeze, si peshqesh.Kur vajza pa rrobaqepësinë, pyeti:Çka don ky me mue?dhe ata u thanë se ekishin pru me i marrun masën për nji palë rrobe malazezshe.Ajo ju përgjegj:,,unë nuk i due!,,
Shqiptarja nuk pranoi në asnji mënyrë me nderrue veshje,qoftë edhe përkohësisht , gjatë qëndrimit të saj si mikeshë në Cetinë,por ndej me rrobet e veta.Petro Boshkoviqi prej Palabardhit kishte probatin Elez Koskinë prej Grudet.Ai u kishte qitë shumë telashe turqve.Këta mundën me ekapë, e futën në burg e do ta dënojshin me vdekje.Me ndihmën e disa rojeve shqiptare Petroja mundi të ikë prej burgut.Megjithëse turqit e ndoqën mbrapa, ai arriti shëndosh e mirë në shtëpinë e probatinit dhe hyni mbrendë.Turqit rrethuan kullën.Aty nuk kishte ndodhun Elezi, por vetëm e shoqja dhe eama, të cilat e dhanë Petros pushkë e fishekë për t’u mbrojtun.
Kanga popullore kështu flet për këto gra:

Kur vikatëte beg-Osmanogiqi
--,,O ju shakat, bullat e Eleyit
Hapnie derën e kullës së bardhë,
Se për dinë edhe për imanë,
Me zjarm do t’ju djeg kullën;
Eju bulla, në thes kam me ju shti
E me ju mbytun në ujë e Ribnicës
Por po flasin bullat e Elezit;
--,,Vrajë Petro ,turqit përreth kullet,
Mbroje vendin e kullën e bardhë
Dhe mos,i ven vesh beg-Osmanogiqit,
Nuk guxon për me i djegun,
As ne bullat në thes me na shti,
E as me na mbytun në ujë e Ribnicës
Deri sa Elezi ka lan gra ke shpia,
Kërset pushka e Petro Boshkoviqit,
Po mbushë pushkët nana e Elezit,
Sado pak në ndihmë me i ardhun Petros....

Këtë e thotë kanga popullore e dihet se grueja dhe nana e Elezit, natën vjedhtas e kaluen Petron jashtë rrethimit, tue i dhanë me vedi edhe dy pushkë , për t’u mbrojtun në qoftë se do të ishte në rrezik.Një ditë ,në vitin 1902, Vuksan Markun prej Vuklit(Kelmend), burrë asgan, trim e daji, rreth 30 vjetësh, e shoqnonte në rrugë e motra, Rosa,Malazezi Filip Boji prej Vasojeviçit, i dalun në pritë, e qëlloi nga mbrapa, në Krye, dhe Vuksani u rrëzue i vdekun në vend.Evrau pa asnji arësye, vetëm se ishte i mirë e shqiptar.Rosa me të shpejtë mori dorë pushkën e vllaut dhe ndoqi gjaksorin kamba-kambës , deri sa në një shenj vendi, kur Filipi ktheu kryet mbrapa me pa në e ndiqte kush, e mori mirë në shenjë, shtiu në te dhe ra mu në lule të ballit, tue e rrëzue vdekun në tokë.Mandej u kthye tek i vllai, që ishte i shtrimë pa frymë përdhe dhe e ktheu për së mbarit.Malësorja ka marrë pjesë gjithnji edhe në lufta, krah për krah me burrat.Mund të thuhet, pa shtue asgja, se nuk ka qenë ma e pazoja se vetë burrat.Ajo ishte përherë në ballë si në punë ashtu edhe në luftë, tue nda së bashku me ta të mirën e të keqen, të gjitha vështirësitë, si shokë jete, si pjell e ketij truelli.Në vjetin 1878 Tereze Nikë Lulëgjuraj prej Grudet u plagos dy herë, tue luftue krah për krah me vllaznit e vet kundra ushtrisë malazeze, që sulmonte me pushtue Malësinë.Po në atë kohë Halime Hasani nga katundi Luhar, e mbesa e Omer Bozhajt, në luftim të pabarabartë, me tagare në dorë la përdhe të vdekun në Malin e Kakarriqit dy malazez , kur ashtria malazeze, nën prejën e Mark Milanit, po sulmonte për të pushtue Grudën e Hotin e Malësisë mbarë.Halimeja ka vdekun në vitin 1918 në moshën 114 vjeç.Edhe Rosa Nikashja, prej Grudet, tue luftue krah për krah me vllazën e burrë kundër malazezve, në 1878, mori dy plagë në kambë dhe me njenin plumb në mish jetoi shumë vjet mbas plagosjes, tue çalue nga pak.Kjo përposë se luftare trime. Ka pasë qenë e përmendun për urti.Shpesh katundi i drejtohej për këshillë, e pyeste për të dhanë mendimin rreth problemeve të ndërlikueme që i paraqiteshin, Fjala e saj ndigjohej e nderohej.
Aty rreth vjetit 1860 malazezët hynë në Triepsh.Triepshjanët, mbas luftimesh shumë të përgjakshme, u tërhoqën mbi katund.Atje vendosën të qëndrojnë,Në muzg, afër 50 malazez hynë në shtëpinë e Lek Mirit.Katundarët i diktuen dhe i rrethuen.Për t’i dëbue anmiqtë nuk kish rrugë tjetër, veçse me i dhanë zjarmin shtëpisë.Leka, i zoti i shtëpisë, urdhnon shokët të merrnim kashtë e sanë nga mullarët aty afër dhe t’ja mbështetshin rreth e rrotull shtëpisë . Dhe kështu u ba.Malazëzët e kuptuen rrezikun, përforcuen qëndresën.Bjeshka, vajzë 12-13 vjeçe e bija e Martin Lucës e cila gjatë kësaj kohe nuk ishte nda as nga i ati e i tha,,Tatë, ma godit’i unë zjarrmi që të shkoj me ndezë kashtën e shtëpisë,, Martini e shikoi me mosbesim e dhimbsuni. Po përnjiherë e mblodhi veten, bani gadi drunë e ndezun dhe , tue ja dhanë së bijës së bijës i th,,Malet tona kanë rritë gjithmon trimnesha.Qe unën bijë shtija zjarrmin kashtës e t’i djegim si minjtë ata që na kanë shkelë votrën tonë.Shko pa frikë e mos u korit!,,
Bjeshka , mbasi mori unën e ndezun, e shikoi t’anë me krenari dhe u vërsul drejt shtëpisë.Edhe pse dy plumba e kapën rrëshqit, vajza e kreu detyrën e flakët e mbështollën tanë shtëpinë , Malazeztë u përpoqën të dalin, por asnjeri nuk shpëtoi.Emni i Bjeshkës së Martin Lucës mori dhenë:ai përmendet edhe sot në malësi me nderim dhe mirënjohje.Lula e shoqja e Marash Lulit prej kadundit Bardhaj të Hotit, plakë mbi të gjashtëdhjetat, me njerin sy të vramë prej lijet, më 1950 ka kapun nji diversant.Ishte buzëmbramje.Lula po mbulonte bukën në çere,Ndjeu nji të trokitun në derë.
----Hajde, mirë se të vini,--- u përgjegj Lula, por dyshoi, se në ato anë nuk e kishin si zakon me trokitun.Hyni mbrenda një burrë i shëndoshë, me automatik, në dor, i veshun as ushtar as civil.
---Urdhno, ulu në anë të votrës në atë shkamb, i tha Lula.---Qenke lodhë, he burrë;afrohu të zjarrmi se ke mërdhitë.Ajo enkas lëshoi nji dorë karthia në zjarr që të bahej sa ma shumë tym.Mbuloi bukën tue e lëshue hinin me forcë që të bahej pluhun.Gjoja për të marrë dru doli jashtë, mori pushkën e të shoqit dhe me gisht në kambëz ju afrue të huejit.
--Lëshoje në tokë automatikun, o të Lëshova trutë në tokë.Duart nalt,-- ju kërcënue ajo diversantit m e një za të vendosun.I shoqi Marash Luli, erdhi me të tërkuzë e i lidhi duert.Në trojet e malësisë, ku shndriti Nora e Kelmendit, kanë lindun e veprue sa e sa Nora të tjera, para e mbrapa saj, pothuejse për çdo derë.Ato nder e lavdi i kanë lanun vetes e Atdheut.Me shembuj heroikë e fisnikë të tyre janë edukue e trimnue breznitë e mavonshme.Në gjinin e kësaj krahine, në këtë rreth e mjedis lindi, u rrit e veproi edhe Tringa, e bija e Smail Martinit, për të cilën ne shtjellojmë këte skicë jetë shkrimi, Këtu lindi ajo Tringë, që me sjelljen, trimëninë urtinë, fisnikinë dhe veprat e saj si në kuvend të burrave, ashtu edhe në zjarrin e luftës për liri të atdheut, u ba nder e lavdi për popullin tonë.

Tringë asht emni ma i përhapun në malësi asht emni i shumë vashave të tokës arbnore të bijave të maleve tona kreshnike që idhtas urrejnë robnina e atyne që kanë qëndrue kryenalta ballëhapta e pa u përkulun si kundër rrebesheve të natyrës ashtu edhe kundër çdo anmiku qi i ka sulmue.Tringa mishëron në veten e saj gjithshka asht mirë e bukur e ndershme dhe e guximshme e denjë për femën shqiptare.
Tringa simbolizon virtyte e nalta të grues arbnore.Ajo kaloi nji jetë të stuhishme midis ngjarjesh të stuhishme të popullit tonë trim liridashës e punëtor.Tringa lindi rreth vjetit 1870 në katundin Këshev të Grudës të këtij vendi me traditë luftarake.Për vetë shtrimjen e saj Gruda gjithmonë ka kenë nën synimin lakmues të malazezve dhe me pushkë për faqe ka mbrojtun trojet e veta.Grudasit i kanë qëndrue të panënshtruem edhe sundimit shumëshekullor turk.Bashkë me banorët e tjerë të Malësisë së madhe, ata ja kanë vu pushkën.Turqisë në çdo rast e çdo herë që ka dashtë me i shtri ligjët e veta në ato ana me ju kufizue liritë e trashëgueme brez mbas brezit.Në kryengritjet e Malësisë së Madhe kundër sundimit otoman ,Gruda ka qenë qendra ku janë zhvillua luftime shumë të ashpra, në të cilat si burrat ashtu edhe gratë kanë marrun pjesë të gjallë me armë në dorë.Iati i Tringës Ismail Martini , ishte flamurtar i Grudës ishte trim fisnik atdhetar i flakët e këtu w\ tiparet ja kishte dhanë vendit, në gji të të cilit kishte lindun e ishte rritun.Në fëmini Ismail Martini quhej Zef por kur u rrit, në marrëdhënje me qytetin e autoritetet turke asht thirrë me emnin musliman Ismail. Ndërrimi i emnave në malësi praktikohej shpesh në kohën e pushtimit turk si për shkak miqësie me qytetarë muhamedan, ashtu edhe për të kalue ma lehtë nëpër postbloqe turke.Tshumtën e herës vihej emni i ndnjë njeriu të përmendun për trimni.Koha në të cilën jetoi Smail Martini qe plot ngjarje shumë të randësishme për jetën e popullit tonë ishte koha kur nisi me u forcue ndjenja kombëtare, me u ngjallë dëshira për bashkim e liri , kur i sëmundi i Bosforit po u mbante në kambë pët të mos prishë ekuilibrin në Evropë e në Lindjen e Afërme, kur në arenën ndërkombëtare kishte nisë me ju ndigjue zani shteteve të reja fjala e të cilave edhe peshonte.Smail Martinine gjejmë pjesëtar aktiv të Lidhjes së Prizrenit.Ai ngrinte zanin në sa e sa protesta dërgue Evropës dhe qe nji ndër komandantët e forcave për mbrojtjen e trojeve arbnore të Hotit e Grudes që Evropa ja lëshoi Mali të Zi .Ai me Dedë Gjo Lulin e udhëheqës të tjerë organizoi mbrojtjen e tokës shqiptare nga sulmi grabitqar i fqinjëve shovinistë sllavë, mbasi , si thotë kanga popullore
..........................................
Ju dauleti ju ka lëshue,
Bini mbrapa me milet
.......................................
Shqipnia u çue në kambë, populli shqiptar , si një trup i vetëm , ju përvesh çshtjes së mbrojtjes së tokave të veta kundër pushtimit të huej kundër dëshirës së Stambollit çashtjen e muer në dorë populli. Lufta qe shum e ashpër , sa që kanga popullore thorë;
Në breg të Cemit, në ata curra
ç’po luftojnë burrat me burra’’
Evropa u gjet përpara të papritunash nga qëndresa e fortë shqiptare dhe u bind që’’’Kur ka lishë besën burri Shqipnisë – i ka shti të dridhmen gjith Rumelisë’’si shkruen Pashko Vasa.Si përfaqësues i Grudës, Smail Martini bashkë me përfqësuesit e tjerë të vendit nënshkruen disa memorandume e protesta dërgue fuqive të mësha në të cilat kërkojshin njohjen e të drejtave të kombit shqiptar dhe mosprekjen e kufive.Kështu, shqiptarët luftojshin me armë në dorë për liri e pavarësi si dhe për të ruejtun kufitë e atdheut. Dhe arritën edhe suksese

Gçzimi i fitores së armëve shqiptare kundër anmikut që i kanosej Malësisë qe i pëkohshëm.Gjama e luftës në Shtimle e në Qafë të Dules ashtoi edhe në shkrepat e Malësisë së Madhe.Përpjekjet e fundit për mbrojtjen e Ulqinit dështuen.Anmiqtë e Shqipnisë po shtoheshin,po bashkoheshin.Filloi ndjekja e egër e anëtarëve të Lidhjes së Prizrenit.Ismail Martini ishte nji ndër ata që vu në shenjestër.Por në malet shqiptare nuk ishte lehtë të shkatëroheshin foletë e lirisë..Për të zhdukun udhëheqësit e Degës së Lidhjes së Prizrenit për Shkodërn autoritet turke përdorën, në radhë të parë, pabesinë.
Tue ijtë se në Grudë nuk kapej i gjallë Ismail Martini dhe se mund shtonte valën e zemërimit popullor po të vepronte kështu, valiu çoi një oficer me disa xhandarë dhe e thirri atë në Shkodër,për të bisedue,gjoja për disa çashtje të mbrojtjes së kufinit.Meqenëse oficeri ishte një i njohun i tij dhe mbrojtja e kufinit çashtje e jetës së tij,Ismail Martini u kandis e ra në Shkodër.Atje e arrestuen dhe bashkë me disa të tjerë e internuen në Diarbeqir të Anadollit,Atje ju nështruen vuejtjeve e torturave çnjerzore, por nuk u përkul.Mbas disa vjetësh vdiq në dhe të huej, tie dishrue për së gjallit e për së vdekunit vendin e vet, njerëzit e vet, Atdheun e vet të dashtun, për të mirën e lirinë e të cilit kishte luftue me aq zjarr e dëshirë.Çdo herë që shkonte në Shkodër Ismail Martini u sillte fëmijëve veshmbathje e sheqerka.Tringa e priti disa ditë, tue kujtue se do t’i sillte ,,sende të mira,, prej qytetit, por jo!Në vend të sheqernave erdh lajmi i zi i shkëputjes për së gjalli të babës prej gjiut të familes, prej votrës amtare.Megjithëse në moshë të vogël, kjo ngjarje, ky çast kaq i kobshëm i ndamjes nga i ati Tringën e tronditi shumë.tash në familje të saj flitej jo vetëm , për anmikun që kishin përballë, shovinistët malazez, por edhe për anmikun tjetër që kishin mbrenda, turkun, i cili e kishte shkelun vendin e nuk e linte me ba të përpjetë.Në këtë gjendje shpirtnore ajo po rritej moshë e në shtat.

Si fëmi ka qënë e mbarë , e shndetshme, e zhdërvjellët, e squet,guximtare, sa qi spikatte në moshën e vet mbi të tjerë.Merrte pjesë në lojna të ndryshme, në të cilat ua kalonte vajzave dhe djemve dhe moshatarët e saj shpesh e ndjenin veten të prekun në sedër që nuk ja kalojshin kësaj çike.Merrte pjesë në të gjitha lojnat luftarake dhe të zhvillimit fizik si në gjuejtje me gur,gjuejtje me hobe,qitje në shenjë me pushkë, bajrak, jesir, e madje edhe kalit i hipte e i rrinte mirë, kërcente për së gjati, shkapërcente gardhe e shtigje, u hipte pemëve vraponte, për në malësi nuk kishte pse me u kërkue në moshën e saj vajyë apo djalë ma i pregaditun fizikisht e ma me guxim,Fëminia e Tringës përkoi me ngjarje të stuhishme të jetës së vendit tonë.Tringa e vogël u rrit me to dhe u edukue nëpërmjet tyne.Që në moshë të njomë ndigjoi kushtrimin për t’i dalun zot atdheut, të cilin po e sulmonte anmiku këtë radhë për ta coptue.Po burrat me armë mbërthye, pa shikue dertet e familjes, vrapuen me u mbledhun tok në çeta të ushtrisë vullnetare e me u vendosun në shtigjet kah anmiku do të mësynte;gratë pregatisnin bukën e veshjen për lzftëtarët dhe furnizojshin ditë e natë pa pushim frontin.Bile disa prej tyne krah për krah me burrat kishin rrokun armët.Tringa ndigjonte krisma e pushkëve , ushtimën e maleve e gjamën e grykave kah e përshkojshin vendin në për anë, dhe grindej me veten që nuk ishte edhe ajo atje ku vlonte pushka, për lirinë e vendit.Shikoi të vramët e të plagosurit kah u mbartshin në vigje, kush për vorrim e kush për mjekim , dhe pa se me sa zemër të fortë qëndrojshin burra e gra përballë rrezikut të vendit e vuejtjeve dhe mjerimeve.
Ma në fund ndjeu edhe pushkën lajmëtare që njoftojshin vendin se anmiku ishte thye dhe se Hoti e Gruda mbeteshin të pandame nga tanësia takëspre e Atsheut, e gjaku dhe e gjuhë së vet.Gjatë gjithë kohës, në familjen e saj priteshin e përcilleshin komandantë e luftëtarë, që merrnin e jepnin me babën e saj rreth punëve të luftës, të mbrojtjes së vendit prej copëtimit dhe si fëmi që ishte , Tringa bisedat e tyne i ndigjonte me andje, me kureshtje të madhe, tue blue në mendjen e vet së ç’punë të mëdha po ndodhshin, biseda që i lanë mbresë gjatë gjithë jetës së saj.
Që në moshë të vogël , te Tringa u panë disa shenja të nji squetësie të veçantë.Ajo shquhej si në mes të motrave të saj , ashtu ndër vajzat moshatare të katundit; flitte qartë e rrjedhshëm, fjalët e saja ishin me vend, kishte andje me i ndigjue ma të vjetrit , me ble mend prej tyne.Me kënaqësi ndigjonte lahutën dhe i mësonte me andje kangët e kreshnikëve dhe të trimnive, të cilat i bajshin përshtypje shumë të madhe; i binte fyellit si dhe këndonze mjaft bukur , si vetëm ashtu edhe në shoqni.Mbas mbetjes pa babë në shtëpi, ajo nisi me u sjellun si me qenë djalë, vetëm se veshën nuk e ndërroi. Sa ishte i ati , në shtëpi, ajo pa se si priten e përcillen miqtë e mysafirët, si mbahet në kambë shtëpia.Mbasi ja internuen babën e shtëpia mbet pa mashkull, e ama e ajo dijtën ma së miri me mbajtun çelë derën e konakut, me pritë e përcjellë miqësinë gjithësi asht ma mirë.Tringa ka qënë edhe punëtore e mirë.Mbas internimit të atit e mbetjes së shtëpis në dorën e femnave, ju vue punëve si ma i miri burrë; ka ruejtun grigjen e bagëtive si çobaneshë e pashoqe, i ka ndihmue nanës në punë e shtëpisë; si nisi me u rritun, muer pjesë edhe në punë e bujqësisë, në mbjellje, prashitje, kurrje e edhe në lavër sa me ja pasun lakmi lavërtarët ma tl mirë.Si e zhdërvjellët dhe e squet që ishte. Si u plak pak e ama , u muer edhe me rrugën e tregut për të plotësue nevojat e shtëpisë si zot i konakut.Ndoq miqësinë e familjes e bashkë me burrat shkonte edhe në martesa në kalë të shalës.

Smail Martini ka pasun vetëm tri vajza:Marën Tringën e Lulën.Nuk ka pasë djalë në votër.Mara ka qënë martue në Traboin(Hot) me Gjek Marash Gjeloshin, kurse Lula në Grudë, në katundin Selishtë. Me Lucë Gjeloshin.Të dy dhandurët i ka pasë në za për urti e burrni.Marën e pat martue vetë Ismaili sa ishte te shtëpia, kurse të treten, Lulën, e ka martue Tringa me vllazni.Vajza e dytë, betë Tringa, nuk ka qënë as fejue e as martue.Tringa i ka pasë dashtë prindët për së tepërmi, si me thanë, jepte kryet për ta.Tue qenë i ati syrgjyn e tue mos pasë vëlla në votër, ajo vendosi në mënyrë të preme mos me u martue, por me ndejun në shtëpi, me qenë djali e burri i shtëpisë:Kur u ba në moshë për t’u martue, dëshira e nanës dhe e vllanisë ishte që t’i gjenin nji mik të mirë. Se edhe vetë Tringa ishte e mirë e ndër ma të mirat vajza të Luginës së Cemit.Por ajo në asnji mënyrë nuk desht as mu u fejue,as me u martue e me lanun prindët shkret pa fëmijë në votër.
Në mënyrë të preme Tringa u kundërshtoi atyne dhe vendosi që përgjithmonë, tanë jetën, me qindrue pranë s’amës.Me këtë punë ajo hoq shpresat e shumë djemve të mirë dhe të familjeve në zanë malësi.që e kishin kërkue.Kushdo që muer vesh vendimin e saj për të mos u martue, u çudit.Në sytë e të gjithëve u shtue nderimi për të , për vendimin e saj burrnuer.Tringa si femën, ka kënë e bukur e ndër ma të bukurat;nuk kishte malësore me ja kalue :trup të gjatë e të hollë, por të mbushun,sy e vetulla të zeza, flokët pak të dredhun,faqet kuq si molla, hundën të drejtë, gushën të bardhë, gojën të vogël,dhambët të rregullt, të qeshunit tërheqës, të ecunit krenar;të gjitha pjesët e trupit në përpjestim të drejtë dhe atë trup rrinte nji zemër e madhe me dashtuni të flakët për lirinë e vendit. Me urrejtje të madhe për anmikun.U veshte mirë, bukur, i gjihmonë pastër, si në punë , si në rrugë, si në festë.Serioze në sjellje, por jo mburracake, jo mendjemadhe;e dashtun në shoqni.Si e kishte heqë mendsh punën e martesës, kah mosha 17-18vjeçare nisi me mbajtun armë të vogël , revolver, që e vendoste në gji, në grykcë, mos me ju dukun, dhe prej asaj kohe e deri sa vdiq nuk e hoq ma armën prej trupit të vet.atë armë që ma vonë e përdori shumë në luftë kundër anmiqve të atdheut.Kur e ama e motnue,
Tringa muer në dorë drejtimin e shtëpisë , u ba i zoti i konakut, dhe revolverin që deri atëher e mbante msheftaz në grykcë, e nxori haptaz, tue e mbajtë në brez.Tash e tutje deri sa vdiq ajo muer pjesë në të gjitha mbledhjet e kuvendet e katundit, të flamurit e të Malësisë mbarë, në të cilat përfaqësoi me nder vllazninë, katundin apo flamurin e vet.Mbas viti 1905 i vdiq e ama, kështu që Tringa mbeti e vetme në shtëpi, tue i ra tanë barra me mbajtun derën çilun—dhe e mbajti ma së mirit sa me ja pasun lakmi të gjithë.

Mbasi Tringa e la mënjanë punën e martesës dhe ngjeshi armën në brez, si një djalë e mirë, ju vu mbarështrimit të shtëpisë.Njikohësisht ajo ishte edhe në krye të punëve shoqnore me gra të katundit dhe përfaqësonte familjen, vllazninë,katundin apo flamurin simbas shkallës, në të mbarë Malësisë, tue i mbajtën veten të barabartë me burrat.Megjithëse e pashkollë,nga natyra ajo ishte e squet dhe e shkathët si rrallëkush.Por tue pasë edhe përvojën e jetës, të fitueme nëpërmjet takimeve të shumta me burra të mendshëm e pleq të Grudës e të Malësisë,ajo ishte në gjendje të kuvendonte ma së miri me cilindo të ishte ai, i këndueshëm ose i pakëndueshëm, i ri apo i thyem në moshë.Tringa ishte gojambël , fliste rrjedhshëm, i rendiste mendimet aqtë sa me të habitun.Ajo njihej si femna ma e mendshme e katundit e e flamurit dhe si e nji burrit ma të përmendun zente vend fjala e saj.Asht për t’u çuditun se sa thellë ju hynte punëve shoqnore dhe se sa përparimtare ishte në shpirtin e vet , së paku për kohën e për rrethin ku jetonte.
Disa zakonet të trashëgueme, lidhun me femnën, i quente jo të drejta,jo njerëzore, dhe u mundonte, në mos me i përbysun, së paku me i zbutun.Tregohet se njiherë, në nji fejesë, ku merrte pjesë, ajo pat thanë,,A do të vijë ndonjiherë koha kur djali ta zgjedhë vetë vajzën e vajza djalin?Kush jep të gjegjun për jetën e nji çifti që ndoshta, me dashje e pa u njoftun, martohet,tue mos pasun as moshën, e belda as virtytet me përkue me njeni-tjetrin?Sa vajza të mira , e besa edhe djem të mirë , jan marrun në qafë, e merren, me këto zakonet tona!,,Kështu , pra ,Trainga përpiqej që sadopak të mund të ndërronte ose të zbutte ashpërsinë e zakonet për këso çashtjesh.,,Po si asht e mundun—thoshte—që fëmia në djep të fejohet dhe t’i vehet vula e fatit të tij, kur edhe si ka lshue gjitëe nanës së vet?Kjaje rob, të keqen!E ç’ asht ma zi, ndodh që fejesa shpesh bahet kur fëmija asht në barkun e s’amës!A nuk bajnë keq prindët me jetën e këtyne fëmijve?Anuk duhet me i hjekun këto zakone të panjerëzishme?,,
Si femën që ishte, megjithëse e pamartueme e jo grue burrit e nanë fëmijësh, ajo nuk i pëlqente edhe shumë zakone të tjera, që i gjente pa vend, so të drejta.,,Po pse të teprohet në vdekjet,--thoshte në shumë raste,-- a nuk asht mjaft që shkon njeriu, por të mbesin mbas tij hall edhe familja? Më duket se nuk e kena mirë:duhet të bajmë që njerzishëm të shtihet në dhe i dekun, për pa ja randue jetesën të gjallëve.,,
,,Po si bahet me u shitun e leçitun për festa?—thoshte në raste të ndryshme—Më duket se mjaft marrisht i festojmë:hamë, pimë e shkyhena,për 2-3 ditëme miqësinë,boçlitena deri në fyt, e mandej nji vjet të tanë rrimë teu i la borxhet e fëmijët i bajmë me hjekun keq.Edhe kaut të kularit i vemë thikën për këso ditësh,pa mendue gjatë se do të na mbesë toka djerrë e se do të bahena nevjtarët e të tjerëve për me e punue.,,
Shtypja e ndrydhja e femnës nga ana e burrit i bante përshtypje edhe quente të pa drejtë e përsinë e burrit dhe nështrimin e grues , si me thanë qejnen e burrit si gjel në shtëpi e shoqni, kurse femnës ju donte me durue shpesh përçmime e edhe keqpërdorime trjatime të padrejta qofshin ato të përcaktueme në të thanuna të kanunit të trashëguem ose të praktikueme nga individëtë veçantë. Vlerësimi i femnës fillonte bash që në ditën e lindjes së fëmijve, kur u shifte qart ndryshimi midis djalit e vajzës. Për lidjen e djalit gëzonte shtëpia merrte zani dhenë e u njoftonte katundi edhe me te shtime pushkësh,ndërsa për lidnjen e vajzës sikur njerëzit e shtëpis rrishin si të topitun të pa gaz se ma me u gëzue e me u njoftu miqësinë as nuk u shtyjshin shumë. Të gjitha këto e të tjera Tri ngës i bajshin përshtypje e ndoshta tue qenë vetë e lirë e jo nënkërbaçin e kunorës së kishës ajo fliste për këto ndryshime dhe kërkonte që grueja në Malësi t’u vlerësonte në nji shkallë me burrin barabar në gjithçka mbasi ajo ishte gjysa e familjes dhe pa të cilën nuk kishte përtërimje të jetës”Samirë ju burrat,--thoshte Tringa simbas dëshmive që ka lanë Drane Lekoçaj- në rreyiqe e gjaqe qi ju ndodhin në shtëpi e vllazni kërkoni me ju ndihmue gratë në dorën e të cilave nganjiherë bie tanë barra e konakut , pse ju ja të ikun ja të ngujuem në shtëpi. Nuk mund te delni në dritën e diellit;ose kurasht puna që hapet luftë me malazez ose Turki po këto gra vinë krah për krah me ju me pushkë në dorë ose edhe ju mbajnë me çka ju lypet në pritë por kur bie jeta ne rahati,shpejt i harroni se shpesh gratë janë ato qe u kan zbardhun faqen ep andihmën tyne kushedi sesi do të ishte sjellun puna.Besa , more burra nuk e keni të drejtë kështu por duhet që ta bani menden top se pa gratë as jetesë nuk keni,as trashëgim e as zotësi e trimnin me luftue e qindrue për nderë të shtëpisë, të katundit a të vendit.Turp të ketë ai burrë që i ven dorë ose gojë grues me të cilën flen , që i lind bij e bija, që ndan të mirën e të keqen e jetës me të , që i ban gjithë atë shërbim.Të kisha gja në dorë do t’i kisha tredhun ata burra faqezez qi nuk ja dinë vleftën grues së vet.Këte hfrim ajo e bante sa herë që paraqiteshin raste me ndërhy për pajtime të grindjeve, që ndodhshin në familjet midis bashkëshorteve . Për trajtime të tilla ajo kishte vetëmarrun lirinë:ishte e zonja e vetëvetes,shtëpi e parë e vllazni e fortë dhe mbi të gjitha ishte e pasun me trimni e guxim dhe tue qenë fisnike në shpirt , nuk i ulte sytë para askujt, e secilit ja thoshte fjalën troç.Këso dertesh dhe të tjera Tringa i shtronte në kuvende në raste të ndryshme që ju paraqitshin për të ba sa ma shumë njerëz njimendjeje e me ulun sado pak ashpërsinë e zakoneve të mbetuna në atomale të vetmueme e në luftë me botën që i rrethonte.Kështu ajo arësyetonte dhe fjala esaj nuk binte përtokë por gjente mbështetje diku ndër burra e shumë ndër gra.Dita-ditës Tringës i shtohej vlera për mendime të mira që kishte e për urtinë me të cilën i shtronte.
Por kishte eshe asish që e quenin Tringën njeri që donte të ndërronte zakonet të nxirrte gratë në krye të oxhakut;atyne nuk i vishin për mbarëfjalët e saj vetëm e vetëm sepse ishte femën.Te gratë Tringa fitoi autoritet;ato ja pëlqejshin mendimet dhe nën ndikimin e saj janë shikue ma me kujdes disa punë si lidhun me fejesat, ashtu edhe me harxhimet e teprueme në dreka e festa , me sjell jet midis bashkëshortëve etj.
Tue e pasë Mehmet Shpendin mik shtëpie , ka të ngja që disa mendime lidhun me pakësimin e harxhimeve për festa,dasma , lindje e vdekje t’i ketë shprehun tue u mbështetë në vendimet e Djelmnisë së Shalës për këto gjana. Tringa ishte kundër hakmarrjeve e gjaqeve, të cilat i quente sëmundje të randë, që hante jetën e burrave të malësisë, në nji kohë ,kur jeta ishte aq e shtrenjtë për të pasë sa ma shumë pushkë për t’i dalun zot vendit qoftë kundër anmikut që na kishte shkelun,Turqisë, qoftë kundër anmikun fqinj,që donte me na coptue, shovinistëve malazaz.ajo merrte pjesë në pajtimin e gjaqeve dhe u kënaqte kur ja mbërrinte qëllimit.Prijsit të Hotit, Dedë Gjo Lulit, i kishte pasë vra nji nip.Vllaznia e dashamirët e gjaksit,prej frikës së hakmarrjes, u ndrynë mbrendë, se Deda kishte vllazni të fortë dhe Hoti ishte flamur i parë në malësi, kështu që nuk kishte si të mbetej shumë kohë pa u marrun gjaku.Pleqtë e maleve menduen,kuvenduen dhe e panë të udhës me i pajtue këto të dy vllazni:Deda të falte gjakun e shtëpia e gjaksit të pergjegjej ne zhdamtim.Mbasi e pleqnuen mirë e mirë punën me njani-tjetrin, e të gjithë së bashku, nji ditë prej ditësh tue pasun edhe Tringën me vete, u nisën e shkuen në Traboin, në shtëpin e Dedës, i cili i priti si asht ma mirë.Mbasi mbaruen përshëndetjet e pyetjet e zakonshme, tek e vona u hap biseda rreth qëllimit për të cilit kishin shkue atje, për t’ju lutun që ta falte gjakun.Deda ngurroi se edhe e kishte pasë dashtun shumë nipin si edhe pse i dukej ligështi para të tjerëve.Nuk mbërrijtën pleqtë e malësisë me ja mbushun mendenDedës me efalun gjakun, mbasi si ai e si pleqtë e vllaznsë së tij nuk po lshojshin. Kah fundi i bisedës, Tringa tue pa se fjalët nuk po u binin në ujdi, prej frigës so do t’u kthejshin si kishin shkue, megjithëse e re në moshë e femën, në mes të burravee mori fjalën, tue ju drejtue Dedës:
--Lum Deda, duhet mos me u ba gjaqe në malësi dhe a asht e mirë me ra vendi në pajtim?
--Po, lu, bija ashtu asht e mira,--ja priti Deda.
--A do të ishte mirë që të gjitha gjaqet që sot janë të pajtoheshin e malësorët mos të rrishin me pushkë në faqe kundët njeni-tjetrit, por t’u shtërngojshin me punue për jetesë e edhe me luftue sa ma mirë anmiqtë e vendit, që pa nda na bien në qafë për me na grabitun çka asht jona e që të parët na kanë lanë? Besa, Tringë, mirë po thue ashtu asht e ashtu duhet ba, se ashtu sakt dhe e don e mira e vendit, ju përgjegj Deda.Po mirë po kush duhet me ja fillue kësaj pune?—e pyeti ajo e vazhdoi:--Unë mendoj se krenët e vllaznitë e forta duhet me hapun rrugën të parët për kto pajtime, ata të cilët askush nuk mundet me ju thanun se efalën gjakun pse nuk ishin të zotët me e marrun.Si kryekreu i malësisë sot ti je dhe të mbetet ty me pri që të të ndjekin edhe të tjerët; e në qoftë se ti nuk prin edhe në pajtim, je ti që malësinë ke me e ba me jetue në gjaqe,me pushkë në faqe njeni kundruell tjetrit.Sot ti e ke në dorë gurin edhe arrën;gjithë malësia kah ti i ka sjellun sytë.Unë mendoj ta falësh gjakun, jo për ligështi, se këtë nuk ta ven askush në shpinë,, por për burrni, e këte e ke pasë edhe e ke –edhe si Dedë, edhe si vllazni, edhe si flamur.Fale gjakun sot ti, që nesër të nisin të tjerët me i falun gjaqet, kështu që të bjerë malësia në paqtim ndërmjet vedit.Si thue , lum Deda?
Deda mendueshëm i ndiqte fjalët e saj që ju dukshin me vend, edhe në sa ajo flitte, ai para saj sikur po u zvogëlonte.Mbasi mbaroi fjalën Tringa,ai ra pak çaste në mendim, u vu në udhëkryqe, s’dinte se kah t’ja mbante.Uçue në kambë, ndezi nji cigare duhan duel jashtë, bisedoi me të vetë, u kthye, u ul në anë të oxhakut dhe, për çudi të të gjithve nisi me folun:
Burra!Gjaku ju kjoftë falun si gjini i nanës.As gjak as varr për nipin tem nuk kërkëj prej vrasëve.Ata janë të liruem prej nesh sikur mos të kishte ndodhun asgja,e miqësin që e kena pasun me ta do ta mbajmë si ma parë.Këto që po ju thotë Deda jua thotë gjithë vllaznia eme gjithë Traboini.Mbasi heshti pak, u kthye nga Tringa e tha:Smail Martini ka ditun se kë me lanun mbas vedit.Emira e malësisë, dhe e Shqipnisë,asht ashtu tha Tringa.Ju të rrini sonte të gjithë për darkë, se më duket sikur po më ngjallet nipi, e nesër si u fillue këtu , të bajmë mendim që doradorës me shkelun të gjithë malësin për me evu në pajtim.
--Paç faqen e bardhë, Dedë Gjo Luli, ti me të tanë vllayni, se ma burrnisht s’ka si bahet sse sa e batë sot ju.Prandej i thotë burrit burë, pse din ja me të falun ja me të vra,--tha ma i vjetri i pleqëve.Për disa ditë shumë gjaqe u pajruen.Prej asaj dite e mbrapa, e kjo ndodhi rreth vitit 1900,Deda gjithmonë për probleme te veshtira që kishte me zgjithun në malësi ose në Shkodër, për malësin kërkomte ndihmë e këshillë prej Tringës sonë e edhe në kryengritjen e përgjithshme të Malësisë e pat jo vetëm luftëtare sypatrembur, që turpnonte edhe burrat ma të mirë, por edhe këshilltare për luftë e për parashtrime kërkesash, si edhe nji ndër organizatorët për punë që kishte lufta, komandante të grave jo vetëm në mbrapavijë po edhe në përpjekjet ma të përgjakshme.

NDIHEN ZANE PËR KUSHTRIM

Posa morën pushtetin në dorë më 1909 turqit e rinj nisën të zbatojnë politikën e osmanizmit të popujve të perandorisë të shtrojnë vendin prej Detit të Kuq deri në Adriatik, tue i quejtë gjithë popujt e shtypun prej tyne nji komb turq.Me anën e kushtetutës së shpallun lajmnue botën se nji erë e re demokracie do të përshkonte gjithë vendin e nji jetë e re do të fillonte në perandorinë e kalbun.Por menjëherë nisën me u hequn popujve të robnuem edhe disa liri krahinore e të drejta të fitueme me kohë.Ata deshën ta shtronin vendin njisoj si në Anadoll, Jemen e Shqipni , me nëpërkambë dëshirat kombëtare të tyne të cilat kishin marrun krahë.Hovi i gëzimit të parë që përshkoi Shqipninë në fillim, për lirinë e shpalluna, nuk vonoi të bjerë shqiptarët mbetën të hutuem prej masave shtypëse që ndërmuer Stambolli;vendi tejpërtej u përshkue nga nji tronditje e ethshme.Shqiptari i ndodh në udhëkryqe: jame u turqizue ja me i çlirue prej çapojve të armikut.Enë këso rasash ai din me e zgjidhë punën drejt në dobi të atdheut.Shqipnia u çue në kambë, e nisi me i lanun në nji anë gënjeshtrat e turkoshakëve dhe me ja dhanun fjalën armlve të veta , që ishte mësue për nder.Përleshja filloi.Që prej rrapit në Mashkullorë e Opar , deri në Lumë , Breg të Vardarit,Fushë të Kosovës, Rafsh të Dugagjinit,Malësi të Mbishkodrës, gjithandej vendi kryq e tërthuer, muer zjarr dhe anmikut filloi me i rrëshqitun toka nën kambë.Edhe këtë radhë pushka e shqiptarit i këndoi me të tanë fuqinë e grykës së saj lirisë;ajo gjëmoi sidomos në fushë të Kosovës.Zjarri i liftimeve prej Kaçanikut nisi të përzhisë me radhë Qafën e Dules e mandej atë të Morinës të Kolçit e në fund të Agrit Te Ura e Bahçallekut nuk ndezi koburja e Abaz Bekteshit, që shtiu kundër Turkut Pashës Kështu Pashai turk hyni ma i egërsuem në Shkodër. E vetmja krahinë ende e pa shkelun në veri ishte Malësia e Madhe.Ajo mbeti e veçueme .Kundër saj drejtuen forcat turke prej Plave e Guci nga veriu prej Shkodre nga jugu dhe Tuzi nga perëndimi Në këto kushte të randa aty këtu u shfaqën mendime me u dorëyue armët turqve të rinj.
Tringa e kundëtoi këtë mendim
Armët mos të dorëzohen; në daçin me na i lanun si deri sot, mirë në kjoftë se jo na pa to nuk kemi të gjallë në këto malet tona, pra ma mirë herët se vonë t’ja vemë pushkën turkut e të dalë ku të dalë nji herë kemë le e nji herë kemë me vdekë, e makari të desim burrnisht, në kambë me pushkë në dorë si ju ka hije shqiptarëve.Po na u hoqën pushkët prej doret, turku ka me e pasë lehtë me na pushtue e me na nëpëtlambë me na vue shqelmin në bark e konopin në fyt .Në Kosovë në Dukagjin e pritën me pushkë;Mehmet Shpendi ka marrë malet e pra edhe na e kemi kohën me u çue në kambë e me ba si e lypë e mira e vendit; me luftue e me fitue lirinë para se turku të na bajë turq.Kështu flitte Tringa me burra e me gra , e besa e ndigjojshin me kujdes, por pëtnjiherë në pritje të çka do të ndodhte ma vonë me pendim të madh në përgjithësi malësia i dorëzoi armët kurse pakica që nuk i dha muer arratinë.Tringa nuk u arratis .Me porosi të Dedë Gjo Lulit e të Kol Kurtit të Grudës ajo qëndroi në vend që të vazhdonte me mbajtun gjallë frymën e gatitjes për kryengritje, për t’u çeu vendi në kambë kut të fillohej ajo.Ditën e netën me shoqni e vetëm ajo përshkoi jo vetëm luginen e Cemit , po gjithë Malësinë e Madhe dhe tha fjalën e vet tanë zjarr , tue e mbajtun nalt moralin e malësorëve , tue i porositun që kur te jepej kushtrimi të gjithë, burra e gra të brofnin në kambë si një trup i vetëm, e t’i binin turkut për me e shporrun prej Shqipniet:*po nuk u ba kështu do të na shporrë ai ne*thoshte ajo, prandej duhet të ndeshena me turkun me pushkë për faqe.Kështu asht e thanun.
Malësia e ngratë kishte ra në hall.Kurr nuk kishte qenë me ngusht ajo malësi , kreni e kombit shqiptar që për shekuj me radhë kishte luftue kundër rrebesheve grabitqare të të huejve dhe nuk i ishte nënshture robnisë së randë turke.Me pushkë në dorë Malësia i kishte ba ballë të dy të këqijave kishte jetue midis dy zjarreve tue ruejtun ‘të vetën’si sytë e ballit.Por tashti nuk kishte armë.Me mish e me shpirt ju vue punës tringa me gra për me e armatosun malësin, dhe pak prej përtej kufinit e pak prej Shkodre nisën me hy armë në Luginën e Cemit. Diku me pagesë të madhe e diku me vështirësi e rrezik të madh në rrugë pa rrugë përreth kufinit apo në mbrendi të vendit të futuna në perka të shtatit në djepe në ngarkesa drush e qerresh me kafshë, fishekët e armët silleshin në malësi.Ndërsa malësorët shkundshin xhepet edhe prej groshit të fundit mjaft që të mund të kishin sado pak pushkë e fishekë për t’i përdorun në luftë kundër pushtuesit tregëtarët e qytetit të Shkodrës në vend që me ju ndihmue e me u bashkue me ta në këtë luftë të sjenjtë bajshin pazarllëk për me ua shitë armët sa ma shtrenjt malësorëve tue rjepë edhe lëkurën për me shtue kështu kamjen e vet .E gjithë kjo punë e sigurimit të armëve ishte si i thonë fjalës me krye në thes por guximi, hspirti i sakrificës i malësoreve tona e urrejtja që kishin për pushtuesin i bante që mos me marrun ndorësh asnjë vështirësi, pengesë e rrezikut.Pak armë hynë në malësi por ama ma mirë pak se aspak.Me ato malësorët mund t’ja fillojshin luftën të çarmatosnin anmikun për me u armatosun vetë.Nuk ishte vetëm armatimi që duhej ishte edhe buka për të cilën malësia kishte nevojë, e Tringa u muer edhe me këtë punë.Prej maleve të mëdhaja zbritshin gratë deri në Shkodër, Lezhë e Breg të Matës ku ngarkojshin kafshët me misër, e vetë me barrë në shpinë, dhe tue u ruejt prej postave e rojeve , tue kalue të shumtën e herës vetëm natën ju ngjiteshin maleve të veta për me sigurue për kohën e luftës, sado pak nji rezervë të vogël ushqimi, pse dimni ishte në mbarim.
Në krye të grave në këto punë të vështira por aq të randësishe e jetike, qëndronte Tringa tue e krye ma së mirit detyrën pa ra në sy të spiunëve .Në këtë gjendje shqetsuese e pasigurie që zotnonte me i dalun zot ‘të vetës’Shqipnisë.Shqipnia nuk duronte ma gjatë ndrydhjen, kështu që edhe malësorët të pamësuem nën randim të dorës së huej nisën me lëvizun.Zunë të ndjehen zan kushtrimi .Ushtima e topave në Kosovë u ndigjue edhe në këto anë dhe nxiti malësorët me shpejtue veprimet për kryengritjen e përgjithshme shqiptare.Filluen kuvendet e vogla vllazni-vllazni kaluen në ma të gjana katund-katund dhe përfunduen në kuvendin e përgjshëm si Malësia e Madhe. Edhe në Grudë simbas radhës u banë këto mbledhje.Tringa muer pjesë në të gjitha kuvendet dhe tha fjalën e saj tanë zjarr sa që të shtangun mbeteshin burrat e malësis para arësyetimit e guzimit të saj para qartësisë së shprehjeve e përmbajtjes së mendimeve.
E mbetun dhe e pranueme në kambë të të atit muk bante kuvend pa marrun pjesë edhe ajo.Në çdo mbledhje ajo fliste burrnisht dhe paraqiste vargun e detyrave që merrte mbi vedi me i plotësue.Kështu ajo nxiste edhe burrat që të jepshin fjalën me krye detyrat ma së mirit për të mos mbetun mbrapa nji grueje.Nji ndër këto mbledhje të para të Grudës atz nga gushti i vjetit 1910, u ba në katundin Këshevë Në këtë mbledhje ndodhej edhe Sokol Baci, i ardhun prej Malit të Zi në Grudë gjoja për të pa të vetët vllazninë. Fillun bisedat në duhej të çohej malësia në kambë pët të luftue shypësin shekulluer, për ta shporrun Shqipniet, për t’i sigurue vendit lirinë, nëse edhe Gruda duhej të rrokte armët e t’i vente pushkën turkut sundimi i të cilit ishte ba i padurueshëm për vendin Shumë prej atyne që morn fjalën medojshin se duheshin rrokun armët.Mbasi Sokol Baci ndigjoi shumë vetë ta edhe Tringën mori fjalën e ju thotë të mbledhunve në kuvend:
--Burra! Mendoj se vendi nuk mundet me i ba ballë fuqisë së turkut.Turkia asht e madhe e fortë me ushtri shumë, me armatim e mjete të reja.Ka me na shtrue ,djegun e pjekun, e na gja në dritë nuk kena me qitun, veçse kena me lanin shumë krena e vendi ka me kalue nën nji sundim edhe ma të randë.Pak jena ndihmë nuk kenaarmët na mungojnë,se i ka mbledhun turku,kështu që,po po të çojm krye, do të shkatrrohena sa me ju dhimbtun gurit e drunit.Kaq ju thom e ju bani si të dini vetë e t’ju vijë ma për shtat, por me më ndigjue mue e leni kët punë se nuk mundeni me fitue asgja tjetër përveç, shkatrrimit e mjerimit.Në kjoftë se do të sigurohen ndihma e dalëzotësia atëherë ndryshon puna,atëher edhe unë do të isha gadi me ja vu pushkën turkut.Këto fjalë tha Sokoli dhe heshtja zotnoi mbledhjen;burrat po thithshin duhan mendueshëm pa hapun gojë.Ai i tha fjalë e veta , por vet ë ishte në Mal të Zi nuk ndjente në shpinën e vet trusje e madhe,që kishte fillue me i randue vendit.Dikush thoshte me vete ç’dreq e kishte pru këtë këtu për të na prishun punët e fillueme, dikush po u fryente për me ju shprazun, e ndonji ndoshta mund të mendonte se ekish pak hak , dhe ma me të matun duheshin marrun punët.Nësa burrat po bluejshin në mende të veta me ja gjetun rrfanën përgjegjes që ju duhej dhanun fjalën të Sokolit, Tringa brofi në kambë porsi zanë malit dhe në mjedis të burrave të mbledhun në atë kuvend muer fjalën e tha:
--Sokol!Edhe maleve përreth ju vjen turp për çka qite ti sot prej gojet.Vendi ynë ka kenë e asht çerdhe burrash, që nuk dinë se ç’asht friga.Me pushkë në faqe , tash sa qindvjet i kanë dalun zot trojeve të të parëve dhe kanë ruejtun eru e nderë.Sot të gjitha këto po don turku me na i nëpërkambun e ti po na thue mos me luejtun vendit.Bukur, besa!.Turku asht i madh por na në vend tonë jena edhe na të mëdhenj, ma të fortë.Do të digjena e do të piqena , do të bahena shkrumb e hi do të lamë krena por ama pa pushkë të shtime e pa gjak nuk do të lshojmë ate çka asht jona, pa le të bahet si të bahet:për një grusht eshtna pasha këtë tokë nuk do t’i korisim varret e të parëve!Nuk kena armë sa duhet asht e vërtetë, por do t’ja marrim tukut, eme to do ta luftojmë do ta përzamë prej vendit.Për ndihmë kena të drejtën tonë e bjeshkët tona në gji të të cilave kena le e jena rritun.Ato qzsh në djep na kanë ushqye me afshin e lirisë e të krenisë se jemi shqiptarë e shqiptarë do të mbetemi ja të gjallë ja të vdekun.
Gruda, me nura e gra e me të gjithë malësinë do të rrokën armët me luftue turkun, e dora-dorës me të gjitha viset e tjera, ç’janë shqiptarë e flasin shqip do të çohen të tanë së bashku për nji qëllim të vetëm:me ja sjellun Shqipnisë lirinë, që prej shumë brezash po dishrohet.Të fjithë trimat e malësisë nuk dinë se ç’asht friga dhe do ti përballojnë të gjitha vështirësitë tue pasun dyshek tokën e jastek gurin e për shujtë hithat e lendat e lisave.Prandaj ti ktheu kah ke ardhun e shko lëpiji sahanat e Knjazit.., Na do t’ja vemë pushkën turkut e nuk do ta lëshojmë doret armën deri sa ai të thejë qafën prej vendit, tonë deri sa mos të zhduket prej Shqipniet.E do të jem gati kurdoherë me i vu pushkën edhe kujdo tjeter që do të lakmojë me prekë këto ana..Këto tha Tringa dhe burrat e mbledhun në atë kuvend morën zemër edhe ma shumë prej guximit të kësaj femne,kurse Sokol Baci u turpnue:i zoti m e vra nuk ishte pse edhe ajo ishte me pushkë në brez e vllazni e fortë; i zoti me qëndrue në të veten nuk ishte, pse gjithë e shiquen rrëmangën e me nji farë përçimimi.Ai e kuptoi gjendjen e krijueme mbas fjalëve të Tringës dhe nuk u shty gjatë.Mbledhja mbas kësaj muer vendim që Gruda me Malësi të çohet në kryengritje për me luftue turkun së bashku me krahinat e tjera të atdheut me i sigurue lirinë Shqipnisë

Në këtë degë të veprimtarisë ushtarake Tringa asht femna e parë shqiptare e njoftun që asht marrë me zbulimin ushtarako-politik, pra zbuluesja e parë shqiptare.Në punën e zbulimit e të diversionit në mbrapavija të anmikut ajo tregoi aftësi, mpreftësi e guxim të pashoq.Ditën e natën, sa e sa herë pat kalue në mbrapavijat turek.Ajo ishte zbuluese e propagandiste.Njikohësisht Tronga hetonte diktonte e zbulonte vendosjen, gjendjen . lëvizjen e armatimin e forcave turke e njoftonte për to prijësit e kryengritjes, në anën tjetër , çonte fjalën e udhëzimet e kryngritësve te masat e popullit në mbrapavijat turke. Me zotësinë e vet, sidomos nëpërmjet grave e shtrinte marrjen e hetimeve e të lajmeve deri në Shkodër se ma në Tuz e Koplik po epo. Mund të lindë pyetja: po sa ju vlente malësorëve ky zbulim?Besa, shumë. Përforcimet e freskëta që anmiku niste prej Shkodre për të plotësue efektivin e vijës së parë mbas humbjeve të mëdha në luftime , furnizimet në material e ushqime, me kohë u merrshin vesht prej kryengritësve.Në sajë të njoftimeve të sakta , malësorët manovrojshin me shpejtësi dhe aty ku turqit nuk e pritshin, u kërcitte pushka, qoftë në buzë të liqenit, kur afrimi i ushtarëve në vijë të parë e furnizimi bahej me lundra, qoftë në shtigje të ndryshme kur ditën ose natën. Të goditun befas e me dame jo të vogla repartet anmike tërhiqeshin në panik tue i lanun materialet në dorën e luftëtarve shqiptarë.Në këtë mënyrë kryengritësit furnizoheshin me armë municione dhe ushqime.Njoftime me randësi ishin edhe ato lidhun me forcat anmike në pika të ndryshme të Luginës së Cemit, si edhe për lëvizjet e tyne të mëdha ose të shkëputuna. Këto njoftime u kanë dhanë dorë lufttarëve tanë me u matun me fitim me turkoshakët.Në të gjithë këtë punë të vështirë e me përgjegjësi Tringa ka luejtun rol të madh, tue qenun vigjilente dhe e vetdijshme për detyrën e madhe që kryente.Në Greçë, ku në qershor të vjetit 1911 u ba mbledhja e udhëheqjes së kryengritjes dhe u shpall ‘’Memorandumi’’ ose Libri i kuq . ka marrë pjesë edhe Tringa.Ajo muer pjessë jo vetëm sepse ishte njoftun në kambë të të atit si përfaqësuese e Grudës,por edhe sepse në veprat e saj të shqueme në çdo punë të luftës, mbërriti me u ba krahu i djathtë i udhëheqjes së kryengritjes, sa që malësorët janë shprehun me admirim për Tringën;’’s’e ban nana mashkullin ma të mirë se ket vajzë’’.dhe kur malësori i asaj kohe asht shprehun kështu për nji femën kuptohet mirë se me punë e me mend e ka pasë ba hak dhe e ka pas meritue plotësisht Tringa nderimin që i bajshin.Nji ndër veprimet me të rendësishme në punën e Tringës si zbuluese ka qenë diktimi i përpiktë i vebdndodhjes, i mënyrës së vendosjes dhe i gjendjes së forcave turke, i kryem në fund të qershorit dhe në fillim të korrikut 1911.Në kuvendin e Greçës u vendos me kalue në kundërsulme vendimtare në disa pika.Për këtë duheshin të dhana të sakta e sa ma të freskëta mbi forcat e anmikut
----Tue dalë prej kuvendit, Dedë Gjo Luli po shikonte kah Kapa e Bojës e Bukovikut..
--Më duket se fort janë tha ato anë,--tha Deda, e bani me dorë kah Shkreli e Kastrati—Edhe Bukoviku e Deçiqi janë përzhitun.
---Po, veç mund të rrihen me gjak nizamësh, ja priti Trigna.Duhet të rihet jo vetëm malet, po edhe fusha deri poshtë,të paktën deri kah Kopliku, --tha vranë Deda,--Për këtë duhet të dimë se ku gjendet e qysh ruhen forcat nizane.
---Po mundohem me i pa e me ju lajmue sa ma parë se si e kanë hallet, -- ju përgjegj Tringa buzagaz.Tue pa gadishmëninë e kësaj kreshnikje, që sa e sa herë i kishte djellë lajmet e hetimet të sakta e shpejt, Deda e ngarkoi Tringën me këtë detyrë.Posa ra muzgu mbi kreshtat e majeve, Tringa kaloi në mbrapavijë.I ra rreth e përqark krahinës qysh prej Shkrelit e deri në Tirq.Ajo i njoftoi prijës së kryengritjes se ku e si ishin përqëndrue forcat turke e si ruheshin.Sulmi i malësorëve qe i rrufeshëm, i befasishëm e shkatrrimtar për ushtrinë turke.Më 7 korrik 1911,Kryengrtësit, të primë prej Dedë Gjo Lulit, morën me sulm të rrufeshëm Deçiqin e ngritën përsëri atje flamurin e Shqipnisë,flamurin e Skënderbeut.Për të ndalue ikjen në panik të ushtrisë së vet,Turgut Pasha urdhnoi artilerinë të hapte zjarr kundër nizamëve.Mbas shpina i qëllojshin malësorët, përpara i gjuente Turguti me top.Mbas këtij skandali, që shënoi dëshmtimin e plotë të planit anmik për shtypjen e kryengritjes,Turgut Pashën e shkarkuen prej detyrës së kryenkomandantit të operacionit dhe e larguen prej Shqipnie.Tringa ka shërbye në kohën e kryengritjes edhe si mjeke popullore shumë e kujdesshme.Ajo me gra kryente mbartjen e të vramëve nga vija e parë dhe varrimin e tynem ndërsa të plagosunit i çonte për mjekim .Nora kujtonte shpesh se si nuk kish pranue shërbimet e nji mjeku të huej pa pyetun Tringën.Shumë luftarë të mjekuem vetëm nga Tringa janë shëndoshun e kthye përsëri në luftim.
Gjatë muejit korrik 1911, në kohën kur herë mbas here udhëheqësit e kryengritjes banin bisedime për paqë me përfaqësuesit e qeverisë turke,Tringa ka qenë kundër pajtimit,,Mos me i besue kurrsesi turkut,-- thosh ajo.—Kur ndodhet ngushtë, ulet me ra në godi me ne, por posa të na ketë mbrenda vathës së vet, nuk ka me harrue dajakun që i kena dhanë, veç ka me harrue premtimet e fjalët që sot i thotë e na i jep. Na pushkët i kemi në dorë e mos t’i lëshojmë prej doret; ja të fitojmë burrnisht, ja të desim në shesh të burrave,,.Për shkak të rrethanave të krijueme mbrenda e jashta vendit, pajtimi u ba, Tringa, si gjithë Malësia, u ul prej malit e ra në rrenojet e shtëpisë së vet.Ajo u kujdesue me i rregullue sa të shtinte kryet mbrenda ,për me kalue dimni.Asaj, sikurse nuk e pat për zemër pajtimin e amnistinë e dhanun, ashtu edhe i duel.Mbas pak kohë Stabolli filloi mos me i përfillë kushtet e pranueme në 12 pikat për amnistinë;Tringës i duel fjala dhe ajo përseriju vu punës për nji kryengritje të re, pse kësaj here malësia i kishte edhe armët.
Veprimet e pabesa të qeverisë turke dhanë shkak që Malësia e Madhe të mendohej thellë se në ç-kurth kishte ra.Pa marrë parasysh sakrificat e bame në kryengritjen e 1911-s dhe gjakun e derdhun e shkretnimin e vendit,ajo nisi punën për organizimin e kryengritjes së re.Kështu që më në 11 korrik 1912 pësëri filloi pushka në ato male,përsëri Lugina e Cemit filloi me ushtue prej kushtrimeve , që u shpërndajshin ane për anë,tue thirrun të zotët e armëve që t’u çojshin në kambë dhe idhshëm, çeta çeta, të sulmojshin më furi ushtrinë e anmikut për të çlirue vendin nga zgjedha e huej, për t’i sigurue atdheut lirinë e dishrueme, për të mos i lëshue armët doret për pa e fitue lirinë edhe në qoftë se ishte thanun me dalun fare.
Lufta filloi e tmerrshme, me idhnim të madh malësorët sulmuen pozicionet turke, tue i shpartallue me shpejtësi rrufeje njenën mbas tjetrës.Përsëri malësorja jonë e bani detyrën e vet edhe në këtë kryengritje,Kudo që kriste pushka, krah burrave gjendeshin edhe gratë.Kur u dha kushtrimi e gjëmoi pushka, edhe gratë qenë të gatituna për me hrye detyrat e veta.Tringa, si kryetare e drejtuese e grave të Grudës , ju përvesh punës së lanun përgjysmë, dhe me armë në dorë e shërbime, bashkë me gra të tjera të malësisë, u gjet krahas burrave me gra të tjera të malësisë, u gjet krahas burrave, ku ishte rreziku ma i madh .Nji punë të madhe banë gratë e malësisë në luftë për rrethimin dhe marrjen e Tuzit , e të kalasë së Shipshakut më 1912.
Mbasi filloi lufta ballkanike,Tuzi u muer , por u pa se autoritetet malazeze nuk e mbajtën besëlidhjen, si aleatë me shqiptarët, në luftën e përbashkët kundër anadollakëve.Tringa ka qenë e mendjes që edhe atyne t’u vihej pushka:,,Kështu paska kenë e shkrueme për në, me kenë të rrethuem prej anmiqve lakmuesa për tokat tona, por na atyne t’u thyejmë hundët e t’i bajmë me njoftun se kush janë shqiptarët: për miq kemi mikpritjen, për anmiq kemi grykën e pushkës, e edhe shovinistët malazez e duen plumbin ballit , se na tradhëtuen pabesisht e na çuen dam luftën e bame e gjakun e derdhun për lirinë e Atdheut..,,thoshte tue dnesun, dhe ishte gati edhe vetë me u hedhun në sulm, por drejtuesat e luftës nuk deshën me e shi vendin midis dy zjarreve dhe udhëzuen malësorët të tërhiqeshin nëpër shtëpia, të rrijshin të paanë dhe në pritje të përleshjes së madhe, që nisi në truellin e tokës shqiptare.Edhe Tringa me zemër të plasun e tanë helm muer rrugën Këshevës, ë katundit të vet.

Mbasi malësia me idhnim të madh e zemër të plasun u tërhoq nga sheshi e luftimit, edhe Tringa ndoq atë rrugë:u kthye në shtëpinë e vet, tue kapërdi në zemër helmin, por tue blue me mend të veta se si me u zhgjakësue për tradhëtinë e shovinistëve malazez.Por tue kalue koha, ngjarjet rrokulliseshin me shpejtësi rrufeje, në çdo anë të tokës Shqiptare besëlidhunit ballkanas luftojshin kundër Turqisë, vendi ishte shkretue,Shkodra , në të gjitha anët, ishte vu, në rrethim të plotë.Malazeztë kishin vetëm nji rrugë kalimi nëpër malësi, Tuz Hani i Hotit—Kastrat—Koplik,, kështu që mund të thuhet se Lugina e Cemit gjatë asaj kohe kishte një autonomi të plotë, një vetëqeverisje.Si Malësia, ashtu edhe Tringa rrinte në oritje se ç’do të ndodhte rreth e rrotull, mbasi nga shkaku i luftës edhe lidhjes ishin ndërpre me botën e jashtme, e edhe me mbrendinë e vendit, por , a ama tue e mbajtun barotin e thatë e pushkën plot, në gatishmëri për çdo të papritun pabesie.
Por diçka aq e dëshirueme ndodhi.Më 28 nanduer 1912 Shqipnia e shpall shtet më vete,Flamuri i Skënderbeut me shqipen dy krenare u ngrit zyrtarisht në Vlonën heroike.
Kjo ngjarje, megjithëse kohë lufte, u muer vesht edhe në Luginën e Cemit, e cila për kët ditë të lume kishte luftue e ba sakrifica të mëdha .Gëzimi qe i madh e urimet kalojshin gojë në gojë se ma në fund mundi e gjaku i derdhun nuk kishin shkue kot, se ma në fund Shqipnia duel e lirë e zonjë në vete, se të huejt do të lëshojshin trojet tona të laguna me gjak e lot gjatë shekujve , në përpjekje të pandame për të mbrrijtun këtë ditë.
Edhe Tringës kjo ngjarje i dha nji gëzim të papërmbajtun, tue pa dëshirën e vet të plotësueme, se ma në fund Shqipnia fitoi lirinë shumë të andërrueme prej breznive të kalueme , të cilat kishin ba sa e sa përpjekje, kishin derdhun shumë gjak e nuk ja kishin mbërrijtun qëllimit nga epërsia e barbaria e anmikut, nga mosbashkimi i kombit në tanësi për të luftue zgjedhën e nga përçamjet e mbrendshme.Por qe se kësaj here kryengritja e përgjithshme shqiptare i luejti themelt perandorisë otomane dhe shtangu Evropën, e cila nuk e kish pritun që Shqipnia të kishte aq forca e të fitonte e vetme kundër të gjithëve.
Ushtritë e besëlidhunve ballkana vijojshin në tokën shqiptare luftimet kundër Turqisë.Toka shqiptare ishte kthye në nji shesh, ku të huejt luftojshin kundër njeni-tjetrit e, si rrjedhim, e keqja, damtimi, na kapte edhe ne, përposë që të dypalët ndërluftuese ishin anmike të lirisë dhe të popullit tonë:Turqia donte të na mbante nën zgjedhën, kurse fqinjët ballkanas dojshin me u futun në tokat tona.Kjo gjendje lufte e la vendin për nji kohë të gjatë të pabashkuem. Tue i lanë shqiptarët me dishrue gëzimin e lirisë dhe të valvitjes në ajri të flamurit të Skënderbeut, anë e më anë të tojës shqiptare.
Tringa bluente në mende të vet gëzimin që do të ndjente kur t’u bashkonte vendi, dhe përfytyronte harenë e madhe që do të bante malësia, kur të valvitej zyrtarisht flamuri i Skënderbeut në ato bjeshkë të thepisuna.Por ngjarjet zhvilloheshin ndryshe.Si mendojshin e andrrojshin malësorët nuk duel.
Mbasi lufta e parë ballkanike, në të cilën Turqia u ndërmue dhe u shporr Shqipniet e Ballkanit;fqinjët , të përkrahun mbas shpine nga fuqitë e mëdha Evropiane, ju lshuen tokës shqiptare për të grabitun secili ndonji cipë prej saj.Konferenca e Ambasadorëve, e mbledhun në Londër më 1913, e njofti Shqipninë si shtet të pavarun, por nji Shqipni të cungueme, tue lanun jashtë kufive politikë e tue ua kalue nën zgjedhë fqinjëve pjesë të mëdha të truellit arbënor.
Me radhë njena mbas tjetrës kaluen stuhi mbi vendin tonë, kur qe se në korrik 1914 shpërtheu Lufta e parë botnore.Filloi përleshja e madhe, duhma e së cilës u ndie edhe në Shqipni.Mbi malësi kaluen shtritë serbe e malazeze e fill mbas tyne erdhën ashtritë austro-hungareze, në ndjekje të të parave, dhe e pushtuen vendin.Shqipnia ndenji e ndame dhe u ba prapë shesh lufte për ndërluftuesit.
Tringa, si e gjithë malësia,jetonte në ankth për fatin e nesërm të kombit.Kah i shifte ushtarët e huej në lëvizje,prej thellësisë së zemrës i dilte nji e fshame ethoshte me vete:’’A do të vijë dita e lume edhe për ne, që ta shohim eta njofim lirinë?Athue nuk ja kemi ba shërbimin si duhet vendit tonë?Luftë kemi ba, gjak kemi derdhë e prapë,po u deshit ,do të bajmë luftë e do të derdhim gjak, por ama medoemos do ta fitojmë lirinë, me ditë se do të matena edhe me qellin!,,Ekështu Tringa mendonte ,dhe flitte me malësorë e malësore, për ta mbajtun gjallë frymën luftarake; i këshillonte që të mshefshin nga nji pushkë e mos t’ia dorëzojshin të huejit, se,,e nesërmja nuk dihet e makari të kemi armë për me përballue rrezikun e parë, pse mandej shohim e bajmë, e tue luftue çarmatosim anmikun e armatosena vetë;por ama t’i lamë më anet inatet e gjagjet me shoqi-shojnë dhe t’shtrëgojmë dorën njeni-tjetrit, që në kushtrimin e parë të gjindena krah për krah për me i ruejtun e mbrojtun megjet tona.megjet e tokës shqiptare,,
Gjithnji Tringa mendonte për Shqipnin dhe mbante gjallë nji lloj organizimi për të nesërmen,për të mos u ndodhun vendi në befasi.Mirëpo kjo zemër e madhe e grues shqiptare nuk e priti të nesërmen e dishrueme: u sëmur randë nga gripi spanjol nga kolera,siç i thoshin malësorët, që u përhap në kohën e luftës,dhe në muejin tetor 1917 vdiq.E vorrosën në vorret e fashatit Këshevë të Grudës.
Lajmi i vdekjes së Tringës u përhap në të tanë Luginën e Cemit.Tringa hynte në radhën e trimave ma të mirë të malësisë, e malësia e vorrosi me nderime ,siç i kishte hije megjithëse ishte kohë luftë e vështirësish.
Gjithë jetën e saj Tringa jetoi,punoi e luftoi për lirinë e Shqipnisë, ra në sa e sa përpjekje,damtoi anmiqtë,por nuk u damtue.U gjet sëmundja mizore me e hequn gjinit të të gjallëve,të dishrueme për ta pa atdheun të lirë e të bashkuem e nën sundim shqiptar kah rregullon veten,flamurin me shqipen dykrenare kah valvitet në ajri të truellit shqiptar,prej nji skaji në tjetrin. Nuk vdiq ashtu siç kishte dëshirue dhe kishte thanë sa esa herë,, me pushkë në dorë tue luftue kundër anmiqve të Shqipënisë, nën hijen e flamurit të Skënderbeut, në zjarrin e luftës për liri,, Me gjithatë edhe në shtratin e vdekjes ajo lirinë e Shqipnisë mendonte e me këto fjalë në gojë u nda këso jete,tue u lanë të gjallëve amanet që të mos u dhimbet asgja, e as jeta për Atdhe.
Ajo i bani nji shërbim të mirë çashtjes të çlirimit kombëtar e nji detyrë të tillë kundrejt Atdheut kreu në mënyrën ma fisnike të zhvillueme në kryengritjet e 1911-ës dhe 1912-ës , tue mbatun shembull. Simbol i forcës së madhe të grues shqiptare në luftë për liri e pavarësi, shembull të cilit edhe ma vonë e ndoqën shqiptarët tue mbrrijtun kulmin e sakrificës për lirinë e atdheut e mirëqenjen e popullit, nën udhëheqjen e Partisë Komuniste Shqiptare, në Luftën e madhe heroike nacionalçlirimtare.Prandej Partia e Punës e Shqipnisë dhe Pushteti Popullor,tue vlerësue në shkallën e duhur meritat e saj kundrejt Atdheut, me rastin e 50 –vjetorit të Pavarësisë Kombëtare, më 28 nanduer 1962 e dekoroi Tringën me Urdhnin,, Për veprimtari patriotike,, të klasit të tretë me këtë arësyetim:
,,Patriote dhe luftëtare e paepur për çështjen e pavarësisë kombëtare.Nën udhëheqjen e patriotit të shquar Ded Gjo Luli,luftoi me trimëri dhe vetëmohim kundër zgjedhës së rëndë të robërisë turke, duke përtëritur kështu me nder traditat e lavdishme luftarake të guas shqiptare,,.